Στρες σκύλου: τα συμπτώματα, πότε γίνεται χρόνιο και πώς τον βοηθάς

Στρες στα σκυλιά: οξύ ή χρόνιο, και γιατί σε νοιάζει η διαφορά

Χτυπά το θυροτηλέφωνο, ανεβαίνει ο κούριερ, και ο σκύλος σου λαχανιάζει στον διάδρομο για πέντε λεπτά· μετά πίνει νερό και ξαπλώνει. Σε μια άλλη πολυκατοικία, ο από πάνω κάνει ανακαίνιση εδώ και δύο μήνες, κι ένας άλλος σκύλος πηγαινοέρχεται όλο το απόγευμα, ακόμα κι όταν τα κρουστικά σωπαίνουν. Και οι δύο έχουν στρες, όχι όμως το ίδιο πρόβλημα.

Στρες είναι η αντίδραση του σώματος σε κάτι που ο σκύλος ζει ως απειλή ή ζόρι: ανεβαίνουν οι παλμοί και ορμόνες όπως η κορτιζόλη, και το σώμα ετοιμάζεται να φύγει ή να αμυνθεί. Μια ανασκόπηση του 2014 στο περιοδικό Animals, για το ψυχολογικό στρες των σκύλων που νοσηλεύονται, το περιγράφει ως φυσιολογικό κομμάτι της καθημερινότητας, που γίνεται βλαβερό μόνο όταν πυροδοτείται πολύ έντονα ή για πολύ καιρό. Το οξύ στρες κρατά λεπτά ή ώρες, όπως με τον κούριερ. Το χρόνιο κρατά πολύ περισσότερο, γιατί η αιτία του δεν φεύγει ή επιστρέφει κάθε μέρα.

Η διαφορά μετράει και για την υγεία του. Κατά την ίδια ανασκόπηση, το χρόνιο στρες από αγχώδεις διαταραχές έχει συνδεθεί, σε μια έρευνα του 2010, με μικρότερη διάρκεια ζωής στους σκύλους. Συσχέτιση δεν σημαίνει απόδειξη ότι το ένα φέρνει το άλλο· είναι όμως καλός λόγος να μη θεωρήσεις «χαρακτήρα του» ένα στρες που κρατά μήνες.

Συμπτώματα στρες στον σκύλο: τι φαίνεται τη στιγμή που ζορίζεται

Οι οδηγίες της AAHA, της αμερικανικής ένωσης κτηνιατρικών νοσοκομείων, για τη συμπεριφορά σκύλων και γατών έχουν έναν κατάλογο με τα σημάδια άγχους που αναγνωρίζονται πιο συχνά. Όσα θα δεις συνήθως τη στιγμή που κάτι τον ζορίζει:

• λαχάνιασμα, γρήγορη ανάσα, τρέμουλο, σάλια·
• γλείψιμο των χειλιών ή της μύτης, χασμουρητό, τίναγμα του κεφαλιού·
• σώμα πιο χαμηλά απ' ό,τι συνήθως, ουρά μαζεμένη, αυτιά πεσμένα, κόρες διεσταλμένες·
• κλαψούρισμα ή γάβγισμα που δεν ταιριάζει με τη στιγμή·
• πάγωμα ή, το αντίθετο, πηγαινέλα, κρύψιμο, προσπάθεια να φύγει·
• απότομη ανάγκη για τσίσα ή κακά·
• αδιαφορία ακόμα και για τη λιχουδιά που αλλιώς θα άρπαζε.

Τι σημαίνει το καθένα χωριστά το εξηγεί ο οδηγός για τη γλώσσα σώματος του σκύλου· εδώ μετράει τι δείχνουν όλα μαζί.

Τι έδειξαν οι μετρήσεις

Σε μια μελέτη του 1998 στο Applied Animal Behaviour Science, δέκα σκύλοι διαφόρων φυλών και ηλικιών βρέθηκαν μπροστά σε έξι δυσάρεστα ερεθίσματα, όπως δυνατούς ήχους, μια τσάντα που έπεφτε, μια ομπρέλα που άνοιγε και δύο είδη ακινητοποίησης. Οι ερευνητές κατέγραφαν τη συμπεριφορά, την κορτιζόλη στο σάλιο και τους παλμούς.

Όσα οι σκύλοι δεν μπορούσαν να προβλέψουν, όπως οι απρόσμενοι ήχοι και η τσάντα, έτειναν να ανεβάζουν την κορτιζόλη και να τους φέρνουν σε πολύ χαμηλή στάση. Όσα ο ερευνητής έκανε μπροστά τους, ώστε να τα βλέπουν να έρχονται, δεν άλλαξαν την κορτιζόλη· έφεραν όμως ανησυχία, λίγο χαμηλωμένο σώμα, τινάγματα, κινήσεις με το στόμα και, πιο σπάνια, χασμουρητά. Οι παλμοί ανέβηκαν έντονα με όλα.

Τι κρατάς:

• Το πολύ χαμηλό σώμα είναι συναγερμός. Οι ερευνητές κατέληξαν ότι μπορεί να δείχνει έντονο οξύ στρες, γιατί εμφανιζόταν μαζί με την άνοδο της κορτιζόλης. Σταματάς ό,τι κάνεις και ανοίγεις απόσταση.
• Το απρόοπτο φαίνεται να ζορίζει πιο πολύ. Όσα οι σκύλοι έβλεπαν να έρχονται δεν άλλαξαν την κορτιζόλη τους· γι' αυτό πιο κάτω θα βρεις την «προειδοποίηση».
• Κανένα σημάδι δεν φτάνει μόνο του. Η συμπεριφορά και οι μετρήσεις του σώματος δεν συσχετίστηκαν σημαντικά μεταξύ τους, και η ανασκόπηση του 2014 σημειώνει ότι η ίδια κίνηση μπορεί να δείχνει στρες σε μια περίσταση και όχι σε άλλη. Το χασμουρητό στο κρεβάτι, το πρωί, είναι απλώς νύστα.

Στρεσαρισμένος σκύλος για μέρες: τα σημάδια του χρόνιου στρες

Το χρόνιο στρες δεν φαίνεται σε μια στιγμή αλλά σε μοτίβο, γι' αυτό και μας ξεφεύγει: «είναι λίγο νευρικός», «έτσι είναι η ράτσα του».

Οι ίδιοι ερευνητές σύγκριναν, σε δημοσίευση του 2000 στο περιοδικό Animal Welfare, τέσσερις ομάδες σκύλων που ζούσαν για χρόνια σε διαφορετικές συνθήκες, από σπίτια οικογενειών ως αρκετά λιτούς χώρους. Όσοι ζούσαν στις πιο λιτές συνθήκες, όταν δεν τους ενοχλούσε κανείς, κινούνταν πολύ, έψαχναν συνέχεια με τη μύτη, έκαναν συχνά τσίσα και σήκωναν τη μία πατούσα. Με μια μικρή αναστάτωση, μια πόρτα που χτύπησε ή την παρουσία ενός ερευνητή, αντιδρούσαν με πολλά τινάγματα και χασμουρητά, με στάσεις αναποφάσιστες ανάμεσα στο να πλησιάσουν και να φύγουν και με κινήσεις μετατόπισης, δηλαδή συνηθισμένες κινήσεις στη λάθος στιγμή.

Κατά τους ερευνητές, το χρόνιο στρες μπορεί να φανεί από το σήκωμα της πατούσας όταν δεν συμβαίνει τίποτα και από τη μεγάλη αναστάτωση με το παραμικρό. Προσθέτουν όμως ότι η συμπεριφορά μόνη της παρερμηνεύεται εύκολα και ότι χρειάζονται και μετρήσεις, όπως η κορτιζόλη στα ούρα.

Ο σκύλος του σπιτιού δεν ζει σε τόσο λιτές συνθήκες, το μοτίβο όμως σου χρησιμεύει: ανησυχία στην ησυχία, υπερβολική αντίδραση στο παραμικρό. Αν το απόγευμα, χωρίς να έχει γίνει τίποτα, δεν βρίσκει θέση να ξαπλώσει, και το κλείσιμο ενός ντουλαπιού τον αναστατώνει για ώρα, το «ποτήρι» του είναι μάλλον γεμάτο.

Στον κατάλογο της AAHA υπάρχουν και σημάδια που φαίνονται μέσα σε μέρες: μεγάλες αλλαγές στο φαγητό ή στο νερό, πολύ γλείψιμο και μάσημα του εαυτού του, ως και πληγές, ή το αντίθετο, παράτημα της περιποίησης, κινήσεις που επαναλαμβάνονται σαν τελετουργία, γαβγίσματα και γρυλίσματα πιο εύκολα από πριν, ένας σκύλος που κολλάει πάνω σου ή απομακρύνεται από τους δικούς του.

«Ο σκύλος μου είναι λυπημένος»

Όταν δεν παίζει, δεν τον συγκινεί η βόλτα και περνά τη μέρα σε μια γωνιά, το λέμε λύπη ή και κατάθλιψη. Μπορεί να είναι χρόνιο στρες, μπορεί όμως να πονά ή να είναι άρρωστος, και από το σαλόνι δεν ξεχωρίζει. Μια δημοσίευση ειδικών του 2020 στο Animals, για τον πόνο και τα προβλήματα συμπεριφοράς, σημειώνει ότι τα ζώα που πονούν ή είναι άρρωστα μπορεί να νιώθουν πιο ευάλωτα και να δείχνουν περισσότερο άγχος. Η «λύπη» που κρατά μέρες είναι λοιπόν πρώτα δουλειά του κτηνιάτρου.

Από πού ξεκινάς: ο πίνακας «αν… τότε…»

Κοίτα πότε εμφανίζονται τα σημάδια, μετά από τι και πόσο κρατούν. Ο πίνακας δεν βγάζει διάγνωση· σου δείχνει το πρώτο βήμα.

Τι αγχώνει έναν σκύλο στην πόλη

Οι αιτίες είναι συνήθως καθημερινές, γι' αυτό και δεν τις προσέχουμε. Σε μια ελληνική πόλη, ψάξε πρώτα εδώ:

• Ο θόρυβος: μηχανάκια, σειρήνες, το απορριμματοφόρο αργά το βράδυ, τα τρυπάνια μιας ανακαίνισης. Και τα βεγγαλικά του Πάσχα και της Πρωτοχρονιάς, που θέλουν το δικό τους πρόγραμμα.
• Η πολυκατοικία: το κουδούνι, βήματα στη σκάλα, ο σκύλος του γείτονα που γαβγίζει στο μπαλκόνι. Και το ασανσέρ, όπου είναι δεμένος, στριμωγμένος και δεν έχει πού να πάει όταν μπαίνει κάποιος.
• Ο καύσωνας: ζέστη μέσα στο σπίτι, πλακόστρωτο που καίει, βόλτες που κόβονται ή γίνονται στα γρήγορα.
• Οι αλλαγές: μετακόμιση, ένα μωρό ή ένα νέο ζώο στο σπίτι, διακοπές σε ξενώνα, ένα καινούργιο ωράριο στη δουλειά σου.
• Ό,τι γίνεται στο σώμα του: κτηνίατρος, μπάνιο, νύχια, και ο πόνος, που συχνά δεν φαίνεται.

Πολλά από αυτά έχουν κάτι κοινό: ο σκύλος δεν μπορεί να κάνει τίποτα γι' αυτά. Κατά την ανασκόπηση του 2014, όσα ένα ζώο δεν μπορεί να ελέγξει φαίνεται να ενεργοποιούν πιο έντονα την αντίδραση του στρες, σε πολλά είδη, απ' όσα μπορεί. Και η AAHA αναφέρει ότι οι σκύλοι που είχαν κάποιον έλεγχο στην εξέτασή τους είχαν λιγότερο στρες. Άφηνέ του λοιπόν πάντα έναν δρόμο να απομακρυνθεί, και μη μαζεύεις τα δύσκολα την ίδια μέρα.

Και το δικό σου στρες

Σε μια μελέτη του 2019 στο Scientific Reports, ερευνητές μέτρησαν την κορτιζόλη στο τρίχωμα 58 σκύλων, σέτλαντ σίπντογκ και μπόρντερ κόλεϊ, και στα μαλλιά των ιδιοκτητριών τους. Η κορτιζόλη των μαλλιών δείχνει το στρες των προηγούμενων μηνών, όχι μιας στιγμής. Τα επίπεδα σκύλων και ανθρώπων βάδιζαν μαζί, ενώ ο χαρακτήρας των σκύλων έπαιζε μικρό ρόλο· οι ερευνητές υποθέτουν ότι σε μεγάλο βαθμό ο σκύλος καθρεφτίζει το στρες του ανθρώπου του.

Η μελέτη έγινε σε δύο μόνο ράτσες και βρήκε συσχέτιση· δεν αποδεικνύει τι προκαλεί τι. Δεν σημαίνει λοιπόν ότι «φταις εσύ»· ίσως όμως, σε μια δύσκολη περίοδο, η δική σου ξεκούραση να κάνει καλό και στους δύο.

Αντιμετώπιση στρες σκύλου: τι κάνεις από σήμερα

Αν αυτή την εβδομάδα κάνεις μόνο ένα πράγμα, κάνε το πρώτο βήμα. Τα υπόλοιπα χτίζουν πάνω του.

1. Κόψε ό,τι περιττό. Οι οδηγίες της AAHA βάζουν την αποφυγή και την ασφάλεια στη βάση κάθε θεραπείας συμπεριφοράς. Βγείτε βόλτα πριν περάσει το απορριμματοφόρο, περιμένετε άδειο ασανσέρ, ζήτα από τον κούριερ να σου στέλνει μήνυμα αντί να χτυπά, βάλε τη σκούπα όταν είναι έξω με κάποιον άλλον.
2. Κάνε τη μέρα του προβλέψιμη. Φαγητό, βόλτες με χρόνο για μύρισμα και ξεκούραση σε σταθερές ώρες. Για ό,τι δυσάρεστο δεν αποφεύγεται, δώσε «προειδοποίηση»: πάντα την ίδια λέξη πριν τον σηκώσεις, πριν από το μπάνιο ή πριν ανοίξεις τη σκούπα, και ποτέ ξάφνιασμα από πίσω.
3. Δώσ' του επιλογή. Ένα κρεβάτι σε ήσυχη γωνιά, με την πόρτα ανοιχτή, όπου κανείς δεν τον ενοχλεί. Όταν έρχονται επισκέπτες, μπορεί να πάει εκεί· δεν τον φέρνεις με το ζόρι «να πει γεια».
4. Ξεκούραση μετά από κάθε δύσκολη μέρα. Μετά τον κτηνίατρο ή ένα βράδυ με βεγγαλικά, η επόμενη μέρα είναι ήσυχη: βόλτα με πολύ μύρισμα σε ήσυχο δρόμο, κάτι να μασήσει, ένα παιχνίδι με τροφή στο σπίτι. Όχι πάρκο σκύλων, όχι εκδρομή, όχι επισκέψεις.
5. Μείνε κοντά του, ήρεμα. Αν έρθει δίπλα σου, άφησέ τον να ακουμπήσει πάνω σου και μίλα του χαμηλόφωνα. Αν προτιμά τη γωνιά του, σεβάσου το.
6. Ό,τι δεν αποφεύγεται, λίγο-λίγο. Για το ασανσέρ, το κτηνιατρείο ή τους θορύβους του δρόμου δουλεύεις από απόσταση που αντέχει, με λιχουδιές, και πλησιάζεις σιγά-σιγά· αν δεν παίρνει λιχουδιά, είστε πολύ κοντά. Πώς γίνεται βήμα-βήμα, το βρίσκεις στον οδηγό για τον φοβικό σκύλο.

Αν πίσω από το στρες του βρίσκονται οι θόρυβοι ή η μοναξιά, το κουίζ της αρχικής δείχνει πώς στήνεται ένα πρόγραμμα γι' αυτά, με μάθημα 5–10 λεπτών τη μέρα.

Τι να αποφύγεις

• Η τιμωρία: φωνές, τράνταγμα του λουριού, ένα «όχι!» από πάνω του. Κατά την AAHA, οι μέθοδοι με δυσάρεστα ερεθίσματα βλάπτουν ιδιαίτερα τους φοβισμένους σκύλους και συχνά πνίγουν τα σημάδια που προειδοποιούν πριν από ένα δάγκωμα.
• Το «να το συνηθίσει» με το ζόρι: να τον κρατάς στο ασανσέρ δίπλα στον γείτονα που τον τρομάζει ή να τον πας στην πλατεία την ώρα της Ανάστασης.
• Συμπληρώματα, σπρέι και «ηρεμιστικά» χωρίς κτηνίατρο, που αφήνουν την αιτία στη θέση της.

Ξαφνική ανησυχία, «λύπη» και χάπια για στρες: πότε κτηνίατρος

Ο πόνος και η αρρώστια μπορεί να μοιάζουν με στρες ή να το φουντώνουν: κατά τη δημοσίευση του 2020, ο πόνος μερικές φορές δεν είναι η αιτία ενός προβλήματος αλλά το χειροτερεύει, και οι ιδιοκτήτες αναγνωρίζουν το «κόλλημα» και τη ζήτηση παρηγοριάς ή προσοχής ως αντίδραση του σκύλου στον πόνο. Η AAHA, πάλι, θεωρεί απαραίτητο να αντιμετωπιστεί πρώτα κάθε ιατρικό πρόβλημα που μπορεί να παίζει ρόλο. Κλείσε ραντεβού αν:

• η ανησυχία ήρθε ξαφνικά, χωρίς να έχει αλλάξει κάτι στο σπίτι·
• λαχανιάζει ή τρέμει ενώ δεν κάνει ζέστη ούτε έχει κουραστεί, ή δεν βολεύεται πουθενά να ξαπλώσει·
• τρώει ή πίνει πολύ διαφορετικά, ή έχει εμετό ή διάρροια·
• γλείφει ή μασάει ένα σημείο ώσπου να κοκκινίσει, ή χάνει τρίχωμα·
• κάνει την ίδια κίνηση ξανά και ξανά, όπως να κυνηγά την ουρά του, και δύσκολα σταματά·
• αποσύρεται, δεν θέλει βόλτα ή κρύβεται για μέρες·
• άρχισε να γρυλίζει ή να δαγκώνει όταν τον αγγίζεις.

Χάπια για στρες σκύλου

Τα φάρμακα για το άγχος του σκύλου τα αποφασίζει μόνο ο κτηνίατρος, μετά από εξέταση. Κατά την AAHA, τα φάρμακα μπαίνουν μόνο ως μέρος ενός ολοκληρωμένου σχεδίου, μαζί με εκπαίδευση και αλλαγές στο περιβάλλον. Μην του δώσεις ποτέ δικό σου ηρεμιστικό ή χάπι «που έπαιρνε ο σκύλος της κουμπάρας».

Αν ο κτηνίατρος δεν βρει ιατρικό πρόβλημα και το στρες κρατά, ζήτα του να σε παραπέμψει σε κτηνίατρο με ειδίκευση στη συμπεριφορά ή σε εκπαιδευτή που δουλεύει μόνο με θετική ενίσχυση. Πάρε μαζί δύο-τρία βίντεο από το κινητό και τις σημειώσεις σου από τον πίνακα «αν… τότε…»: λένε περισσότερα από κάθε περιγραφή.

Συχνές ερωτήσεις

Γιατί ο σκύλος μου είναι ξαφνικά ανήσυχος;

Συχνά κάτι τον τρόμαξε, όπως μια καταιγίδα, ή άλλαξε το πρόγραμμα του σπιτιού. Αν δεν βρίσκεις αιτία, αν λαχανιάζει χωρίς ζέστη ή αν αλλάζουν μαζί η όρεξη και η διάθεσή του, πήγαινέ τον στον κτηνίατρο: ο πόνος και η αρρώστια μπορεί να φέρουν ανησυχία.

Υπάρχουν χάπια για το στρες του σκύλου;

Ναι, υπάρχουν φάρμακα για το άγχος, αλλά τα γράφει μόνο ο κτηνίατρος, μετά από εξέταση, και μπαίνουν μαζί με εκπαίδευση και αλλαγές στην καθημερινότητα, όχι στη θέση τους. Μην του δώσεις ποτέ χάπι ή ηρεμιστικό για ανθρώπους ή από άλλον σκύλο.

Μπορεί ο σκύλος να πάθει κατάθλιψη;

Ένας σκύλος που αποσύρεται, δεν παίζει και δεν θέλει βόλτα μοιάζει λυπημένος, αλλά το ίδιο μπορεί να κάνουν ο πόνος και διάφορες αρρώστιες. Διάγνωση δεν βγαίνει από το σπίτι· αν κρατά πάνω από λίγες μέρες, πήγαινέ τον στον κτηνίατρο.

Τι κάνω όταν ο σκύλος είναι σε υπερένταση;

Κόψε τα ερεθίσματα: ήσυχο δωμάτιο, χαμηλές φωνές, κάτι να μασήσει ή να ψάξει με τη μύτη. Μη φωνάζεις και μην τον «κουράζεις» με κι άλλο παιχνίδι. Αν γίνεται κάθε μέρα, ψάξε τι το πυροδοτεί και τι λείπει από τη μέρα του.

Η περίεργη συμπεριφορά του σκύλου είναι πάντα στρες;

Όχι. Το λαχάνιασμα μετά από τρέξιμο είναι κούραση και το γλείψιμο μπορεί να είναι απλώς ένα ψίχουλο στη μουσούδα. Στρες υποψιάζεσαι όταν τα σημάδια μαζεύονται, εμφανίζονται μετά από κάτι συγκεκριμένο ή κρατούν μέρες· κι αν η αλλαγή ήρθε ξαφνικά, ξεκίνα από τον κτηνίατρο.

Πηγές

1. Επιστημονική δημοσίευσηApplied Animal Behaviour Science: Μελέτη σε 10 σκύλους για τη συμπεριφορά, την κορτιζόλη και τους παλμούς μπροστά σε απρόσμενα και προβλέψιμα δυσάρεστα ερεθίσματα (1998, στα αγγλικά)
2. Επιστημονική δημοσίευσηAnimal Welfare: Μελέτη σε τέσσερις ομάδες σκύλων για τα σημάδια του χρόνιου στρες στη συμπεριφορά και στις ορμόνες (2000, στα αγγλικά)
3. Επιστημονική δημοσίευσηAnimals: Ανασκόπηση για το ψυχολογικό στρες των σκύλων που νοσηλεύονται, τις επιπτώσεις του στην υγεία και το πώς αξιολογείται (2014, στα αγγλικά)
4. Επιστημονική δημοσίευσηAnimals: Δημοσίευση ειδικών για τον πόνο και τα προβλήματα συμπεριφοράς σε σκύλους και γάτες (2020, στα αγγλικά)
5. Επιστημονική δημοσίευσηScientific Reports: Μελέτη σε 58 σκύλους και τις ιδιοκτήτριές τους για το μακροχρόνιο στρες, με μετρήσεις κορτιζόλης στο τρίχωμα (2019, στα αγγλικά)
6. Κτηνιατρικός φορέαςAAHA: Οδηγίες για τη διαχείριση της συμπεριφοράς σκύλων και γατών, με κατάλογο των σημαδιών άγχους (2015, στα αγγλικά)

Οι συμβουλές είναι γενικές και δεν αντικαθιστούν τον κτηνίατρο ή τον εκπαιδευτή που βλέπει τον σκύλο σου από κοντά. Για επιθετικότητα ή θέματα υγείας, ξεκίνα από εκεί.