Φοβικός σκύλος: πώς θα νιώσει ασφαλής στο σπίτι, στη βόλτα και με ξένους

Φοβικός σκύλος: τι φοβάται και πώς το δείχνει

Κάθε σκύλος τρομάζει πού και πού, με μια κόρνα ή μια σακούλα που παίρνει ο αέρας. Φοβικός λέγεται ο σκύλος που ο φόβος ορίζει τη μέρα του: δεν θέλει να περάσει την πόρτα της πολυκατοικίας, κρύβεται μόλις χτυπήσει το κουδούνι, κοκαλώνει όταν περνά ένα μηχανάκι. Τι φοβίζει συνήθως έναν σκύλο:

• άνθρωποι, όλοι ή μόνο κάποιοι: άντρες, παιδιά, όποιος φορά κουκούλα ή σκύβει από πάνω του·
• άλλα σκυλιά·
• ο δρόμος: μηχανάκια, σκουπιδιάρικα, ο κόσμος στη λαϊκή·
• καινούργια πράγματα και μέρη: η σκούπα, το ασανσέρ, το ιατρείο·
• κρότοι και βροντές, που θέλουν δικό τους πρόγραμμα: δες τι κάνεις όταν ο σκύλος φοβάται τα βεγγαλικά.

Άλλοι σκύλοι φοβούνται ένα-δυο πράγματα κι άλλοι σχεδόν τα πάντα. Η δουλειά είναι ίδια· οι δεύτεροι θέλουν απλώς περισσότερο χρόνο και συχνά βοήθεια από ειδικό.

Πώς καταλαβαίνεις ότι φοβάται

Ουρά χαμηλά ή ανάμεσα στα πόδια, αυτιά πίσω, σώμα μαζεμένο, γλείψιμο των χειλιών, χασμουρητό χωρίς νύστα, λαχάνιασμα χωρίς ζέστη. Άλλος παγώνει, άλλος τραβά πίσω, άλλος γαβγίζει για να κρατήσει μακριά ό,τι τον τρομάζει. Κι ένα σημάδι που θα χρησιμοποιείς συνέχεια: όταν φοβάται πολύ, δεν παίρνει ούτε την αγαπημένη του λιχουδιά. Τα υπόλοιπα, στον οδηγό για τη γλώσσα σώματος του σκύλου.

Γιατί ένας σκύλος γίνεται φοβικός

Σπάνια φταίει ένα μόνο πράγμα. Σε φινλανδική έρευνα με ερωτηματολόγια για περίπου 6.000 σκύλους (Scientific Reports, 2020), τη μεγαλύτερη σχέση με τον φόβο για αγνώστους και άλλα σκυλιά είχε η κοινωνικοποίηση του κουταβιού, από τις 7 εβδομάδες ως τους 4 μήνες. Πιο συχνά φοβικοί ήταν και οι σκύλοι της πόλης, όσοι έκαναν σπάνια εκπαίδευση ή άλλες δραστηριότητες και οι μικρόσωμοι, ενώ οι διαφορές ανάμεσα στις φυλές, γράφουν οι ερευνητές, υποδηλώνουν ότι συμβάλλουν και τα γονίδια.

Πρόκειται για συσχετίσεις, όχι για απόδειξη αιτίας. Κράτα όμως κάτι: το ότι ένας σκύλος τρέμει μπροστά σε αγνώστους δεν σημαίνει οπωσδήποτε ότι τον κακομεταχειρίστηκαν. Μπορεί απλώς να μη γνώρισε αρκετό κόσμο όταν ήταν μικρός.

Μετράνε και οι άσχημες εμπειρίες, όπως ένας σκύλος που του όρμησε. Το MSD Veterinary Manual, το γνωστό κτηνιατρικό εγχειρίδιο, σημειώνει ότι όταν η τιμωρία συμπίπτει με κάτι που βλέπει ο σκύλος (αυτοκίνητα, άλλα σκυλιά, αγνώστους), μπορεί να μάθει να φοβάται αυτό ακριβώς. Ένα τράνταγμα στο λουρί κάθε φορά που γαβγίζει σε άλλο σκύλο μπορεί λοιπόν να του μάθει ότι οι σκύλοι φέρνουν πόνο.

Αν μεγαλώνεις κουτάβι, η πρόληψη είναι η σωστή κοινωνικοποίηση κουταβιού, με ήρεμες γνωριμίες τους πρώτους μήνες. Αν ο σκύλος σου είναι ήδη ενήλικος, άφησε τις ενοχές: ο φόβος δουλεύεται και τώρα, απλώς πιο αργά.

Πρώτα η ασφάλεια: ρουτίνα, δική του γωνιά και καθόλου ζόρι

Ένας σκύλος που περιμένει κάθε στιγμή κάτι τρομακτικό δύσκολα μαθαίνει. Τις πρώτες εβδομάδες, η δουλειά σου είναι να γίνει η ζωή του προβλέψιμη και ήσυχη. Όπως γράφει ο οδηγός της Κτηνιατρικής Σχολής του Πανεπιστημίου Cornell για τους φοβικούς σκύλους, πρέπει να ξέρει πάντα τι να περιμένει.

• Ίδιες ώρες για φαγητό, βόλτα, παιχνίδι και ύπνο.
• Μια γωνιά μόνο δική του, σε ήσυχο σημείο, όπου κανείς δεν τον ενοχλεί και κανείς δεν τον τραβά έξω, ούτε για χάδι.
• Καθόλου ζόρι. Ο ίδιος οδηγός είναι σαφής: ποτέ δεν αναγκάζεις τον σκύλο να αντιμετωπίσει τον φόβο του κατά μέτωπο. Δεν τον σέρνεις με το λουρί προς ό,τι φοβάται, δεν τον δίνεις αγκαλιά σε ξένους «για να συνηθίσει».
• Την απόσταση την αποφασίζει εκείνος. Κάθεσαι στο πάτωμα, λίγο πλάγια, και τον αφήνεις να έρθει· αν φύγει, τον αφήνεις να φύγει.
• Λιγότερα απρόοπτα. Το MSD εξηγεί ότι κάθε επανάληψη του φόβου βαθαίνει το πρόβλημα· γι' αυτό, στην αρχή, κρατάς τον σκύλο μακριά από ό,τι τον τρομάζει.

Στη βόλτα φορά σαμαράκι που εφαρμόζει καλά, γιατί ο τρομαγμένος σκύλος κάνει απότομα πίσω και μπορεί να βγει από το κολάρο. Έχει επίσης ταυτότητα με το τηλέφωνό σου και τσιπάκι με ενημερωμένα στοιχεία. Αν μόλις ήρθε από καταφύγιο ή από τον δρόμο, δες και τον οδηγό για την υιοθεσία αδέσποτου σκύλου.

Ημερολόγιο φόβων και η απόσταση που αντέχει

Πριν αλλάξεις οτιδήποτε, μάθε τι ακριβώς τον φοβίζει. Για μία-δύο εβδομάδες, γράφε στο κινητό κάθε φορά που τρομάζει. Γρήγορα θα φανεί μοτίβο: ίσως δεν φοβάται «τους ανθρώπους» αλλά όσους έρχονται κατευθείαν καταπάνω του, ή δεν φοβάται «τη βόλτα» αλλά τη γωνία με τα μηχανάκια.

Μετά βάλε σε σειρά όσα τον φοβίζουν, από το πιο εύκολο ως το πιο δύσκολο, και ξεκίνα από το πρώτο.

Η απόσταση που αντέχει

Για κάθε φόβο υπάρχει μια απόσταση όπου ο σκύλος βλέπει αυτό που τον ανησυχεί αλλά μπορεί ακόμα να σκεφτεί: κοιτάζει, και μετά γυρίζει σε σένα, μυρίζει το χώμα, παίρνει τη λιχουδιά. Εκεί γίνεται όλη η δουλειά. Όπως γράφει το Cornell, η έκθεση μεγαλώνει σιγά-σιγά και πάντα σε επίπεδο που δεν ξυπνά τον φόβο, ώστε κάθε εμπειρία να τελειώνει καλά.

Απευαισθητοποίηση και αντεξάρτηση: πώς αλλάζει ο φόβος

Δύο δύσκολες λέξεις για μια απλή ιδέα. Στην απευαισθητοποίηση, όπως την ορίζει το MSD Veterinary Manual, «μικραίνεις» αυτό που τον τρομάζει, με περισσότερη απόσταση, χαμηλότερη ένταση ή πιο ήσυχο μέρος, ώσπου να μην του προκαλεί φόβο, και μετά το μεγαλώνεις πολύ αργά. Στην αντεξάρτηση, αυτό που φοβάται φέρνει κάθε φορά κάτι που αγαπά, ώσπου να αποκτήσει ευχάριστο νόημα. Στην πράξη γίνονται μαζί. Για έναν σκύλο που κοκαλώνει με τα μηχανάκια, πάει έτσι:

1. Βρες το «θεωρείο» σας. Ένα παγκάκι σε ήσυχο στενό, τόσο μακριά από τον κεντρικό δρόμο ώστε να βλέπει τα μηχανάκια και να τρώει.
2. Φαίνεται μηχανάκι, πέφτει λιχουδιά. Μικρά κομματάκια κοτόπουλο ή τυρί, το ένα μετά το άλλο.
3. Φεύγει το μηχανάκι, σταματά η λιχουδιά. Έτσι μαθαίνει ότι το καλό το φέρνει το μηχανάκι και όχι η τσέπη σου.
4. Λίγα λεπτά και σπίτι, όσο είναι ακόμα χαλαρός.
5. Πιο κοντά, μόνο όταν σου το δείξει. Όταν, μόλις ακούσει μηχανάκι, γυρίζει και σε κοιτάζει σαν να ρωτά «πού είναι το τυρί;», την επόμενη φορά κάθεστε λίγο πιο κοντά.

Έτσι δουλεύεις και τον φόβο για τον άντρα με το καπέλο, το σκουπιδιάρικο ή τη σκούπα.

Γιατί όχι «να το αντιμετωπίσει για να του περάσει»

Η αντίθετη μέθοδος λέγεται πλημμύρισμα (flooding): αναγκάζεις τον σκύλο να μείνει μπροστά σε αυτό που φοβάται ώσπου να σβήσει ο φόβος, π.χ. τον πας στη μέση της λαϊκής «να συνηθίσει». Το ίδιο εγχειρίδιο γράφει ότι σπάνια πετυχαίνει και έχει κόστος για την ευζωία του σκύλου, γιατί στην αρχή μεγαλώνει τον φόβο· αν γίνει λάθος, μπορεί να κάνει το πρόβλημα χειρότερο. Κι ένας σκύλος που δεν αντιδρά δεν είναι πάντα ήρεμος· μπορεί να έχει παγώσει.

Φοβικό σκυλί στη βόλτα: από την είσοδο ως τη γειτονιά

Για κάποιους σκύλους η δυσκολία αρχίζει πριν από τον δρόμο: στο ασανσέρ που βουίζει, στην είσοδο τη στιγμή που μπαίνει ένας γείτονας. Χώρισε τη βόλτα σε στάδια και πήγαινε στο επόμενο μόνο όταν το προηγούμενο έχει γίνει εύκολο.

Ο σκύλος μου φοβάται τη βόλτα και κάθεται κάτω

Μην τον τραβάς. Περίμενε με χαλαρό λουρί να κοιτάξει γύρω του και, αν δεν ξεκινήσει, γυρίστε ήρεμα πίσω· την επόμενη φορά σταματάτε λίγο πριν από εκείνο το σημείο. Κι αν απότομα εμφανιστεί κάτι που φοβάται, κάνε «αναστροφή»: ένα χαρούμενο «πάμε!», γυρίζετε, και μόλις βάλετε απόσταση ακολουθεί λιχουδιά. Εξάσκησέ την πρώτα στο σπίτι.

Ο σκύλος μου φοβάται τα άλλα σκυλιά

Μακριά από τα πάρκα σκύλων και από αυλές με σκυλιά που ορμούν στα κάγκελα, συμβουλεύει το Cornell. Για γνωριμίες προτείνει έναν πολύ ήρεμο σκύλο φίλου, με λουρί ή στο κλουβί του, ενώ ο δικός σου κυκλοφορεί ελεύθερα σε αυλή ή μεγάλο δωμάτιο και κάνει μικρές ασκήσεις για λιχουδιές, μακριά του. Αν πλησιάσει μόνος του, μπράβο και λιχουδιά.

Βόλτα με τη μύτη

Άσε τη βόλτα να είναι μύρισμα, όχι χιλιόμετρα. Σε μελέτη του 2019 στο Applied Animal Behaviour Science, σκύλοι που έκαναν για δύο εβδομάδες καθημερινά παιχνίδια μυρωδιάς έδειξαν μετά πιο «αισιόδοξη» διάθεση σε ένα τεστ· όσοι έκαναν ασκήσεις «δίπλα» δεν άλλαξαν. Δεν ήταν ειδικά φοβικοί σκύλοι, αλλά το παιχνίδι είναι εύκολο: σκόρπισε λιχουδιές στο γρασίδι.

Ο σκύλος φοβάται τους ανθρώπους: τι κάνουν οι επισκέπτες και τι όχι

Οι επισκέπτες, για να «κερδίσουν» τον σκύλο, συνήθως σκύβουν, απλώνουν χέρι και του μιλούν γλυκά. Αυτό ακριβώς τρομάζει έναν σκύλο που φοβάται τους ανθρώπους. Το Cornell προτείνει οι καλεσμένοι να κάθονται και να περιμένουν να έρθει εκείνος: αν πλησιάσει μόνος του και κερδίσει κάτι, θα φοβάται λιγότερο.

Πιο αναλυτικό πρόγραμμα δίνει άρθρο στο blog της AVSAB, της αμερικανικής κτηνιατρικής εταιρείας για τη συμπεριφορά των ζώων. Όσο φτάνουν οι καλεσμένοι, ο σκύλος περιμένει σε άλλο δωμάτιο με κλειστή πόρτα· όταν όλοι βολευτούν και ησυχάσει το σπίτι, τον φέρνεις με λουρί. Κάθε επισκέπτης παίρνει ένα σακουλάκι με 30–50 πολύ μικρές λιχουδιές και:

• αγνοεί εντελώς τον σκύλο: δεν τον κοιτάζει, δεν του μιλά, δεν απλώνει χέρι, ούτε όταν έρθει να τον μυρίσει·
• του πετά από μακριά μια λιχουδιά κάθε μισό λεπτό περίπου, σε όλη τη διάρκεια της επίσκεψης·
• του πετά λιχουδιά και κάθε φορά που σηκώνεται, για την κουζίνα ή για να φύγει: κατά το ίδιο άρθρο, τότε ο σκύλος τρομάζει πιο εύκολα.

• Δεν σκύβει από πάνω του, δεν τον χαϊδεύει στο κεφάλι και δεν τον ακολουθεί στο σπίτι «για να γίνουν φίλοι».
• Δεν του δίνει λιχουδιά από το χέρι: έτσι τον τραβά πιο κοντά απ' όσο αντέχει.

Αν έχεις πρόθυμους φίλους, το ίδιο άρθρο προτείνει και σύντομες «επισκέψεις εξάσκησης» 10–15 λεπτών.

Ο σκύλος μου φοβάται εμένα

Γίνεται, και δεν είναι καταδίκη. Κόψε κάθε φωνή και τιμωρία και γίνε ο άνθρωπος που φέρνει μόνο καλά: περνάς δίπλα του, αφήνεις μια λιχουδιά κάτω και συνεχίζεις. Χάδι μόνο όταν έρθει εκείνος, για λίγα δευτερόλεπτα, και μετά σταματάς να δεις αν ζητά κι άλλο.

Θεραπεία για το φοβικό σκυλί: κτηνίατρος, ειδικός και φάρμακα

Ξεκίνα από τον κτηνίατρο αν ο φόβος εμφανίστηκε ξαφνικά, σε σκύλο που ως τώρα ήταν άνετος. Ανασκόπηση του 2019 στο περιοδικό Animals σημειώνει ότι το πιο συχνό σημάδι πόνου στα ζώα είναι η αλλαγή στη συμπεριφορά και ότι ο πόνος μπορεί να προκαλέσει φόβο. Στα προβλήματα που αλλάζουν τη συμπεριφορά μπαίνει και η τύφλωση: ένας ηλικιωμένος σκύλος που άρχισε να τρομάζει στο σκοτάδι ίσως απλώς δεν βλέπει καλά.

Μετά τον κτηνίατρο, ζήτα βοήθεια από ειδικό αν ο σκύλος:

• φοβάται σχεδόν τα πάντα και δεν βλέπεις πρόοδο σε μερικές εβδομάδες·
• πανικοβάλλεται, προσπαθεί να το σκάσει ή δεν συνέρχεται για ώρες·
• γρυλίζει, δείχνει δόντια ή έχει δαγκώσει από φόβο (δες και τον οδηγό για την επιθετικότητα σκύλου).

Ο κατάλληλος ειδικός είναι κτηνίατρος με ειδίκευση στη συμπεριφορά ή πιστοποιημένος εκπαιδευτής που δουλεύει μόνο με επιβράβευση.

Φάρμακα για φοβικά σκυλιά

Υπάρχουν, και τα αποφασίζει μόνο ο κτηνίατρος, αφού εξετάσει τον σκύλο. Κατά το MSD, το φάρμακο μπορεί να βελτιώσει τη συναισθηματική κατάσταση του ζώου και να το βοηθήσει να μάθει, αλλά ο φόβος αλλάζει μόνο αν γίνεται ταυτόχρονα και πρόγραμμα συμπεριφοράς. Κάποιοι σκύλοι, σημειώνει το άρθρο της AVSAB, έχουν τόσο έντονο άγχος που μπορεί να χρειάζονται φάρμακο για να αρχίσουν να προχωρούν. Ποτέ δικά σου χάπια ή «φυσικά» ηρεμιστικά χωρίς τον κτηνίατρο: κάποια ανθρώπινα φάρμακα είναι επικίνδυνα για τους σκύλους.

Πώς καταλαβαίνεις ότι προχωράτε

Η πρόοδος φαίνεται σε μικρά πράγματα, συχνά πρώτα στο ημερολόγιο:

• συνέρχεται πιο γρήγορα: εκεί που ήθελε δέκα λεπτά, τώρα θέλει δύο·
• παίρνει λιχουδιά πιο κοντά σε ό,τι τον φόβιζε·
• πλησιάζει μόνος του, μυρίζει, εξερευνά·
• όταν κάτι τον ανησυχεί, σε κοιτάζει αντί να παγώσει.

Περίμενε και πισωγυρίσματα, π.χ. μετά από ένα τρομακτικό περιστατικό ή μια μετακόμιση. Δεν ξεκινάς από το μηδέν· γυρνάς ένα-δυο στάδια πίσω, εκεί που όλα ήταν εύκολα. Και κράτα ρεαλιστικό στόχο: δεν χρειάζεται να χαιρετά όλη την πολυκατοικία· αρκεί να ζει ήρεμα και να σε εμπιστεύεται.

Για σήμερα, ένα πρώτο βήμα: γράψε τα τρία πράγματα που τον φοβίζουν πιο πολύ και, δίπλα σε καθένα, από πόση απόσταση τρώει ακόμα λιχουδιά. Αν ο σκύλος σου είναι από τον δρόμο, στο κουίζ της αρχικής διάλεξε «Υιοθετημένος από τον δρόμο»: το παράδειγμα προγράμματος ξεκινά από το μάθημα «Εμπιστοσύνη και ασφαλές σημείο».

Συχνές ερωτήσεις

Γιατί ο σκύλος μου φοβάται ξαφνικά;

Αν ο φόβος ήρθε από τη μια μέρα στην άλλη, σκέψου πρώτα την υγεία του: ο πόνος ή μια όραση που χάνεται μπορούν να αλλάξουν τη συμπεριφορά, γι' αυτό κλείσε ραντεβού με τον κτηνίατρο. Μπορεί και να τον τρόμαξε κάτι που δεν είδες, όπως ένας κρότος ή ένας σκύλος που του όρμησε.

Πώς πιάνω ένα φοβικό σκυλί που δεν με αφήνει να πλησιάσω;

Μην το κυνηγάς και μην απλώνεις χέρι. Κάθισε χαμηλά, λίγο πλάγια, χωρίς να το κοιτάς, και πέτα του λιχουδιές εκεί που βρίσκεται, ώσπου να έρθει μόνο του. Μην το αρπάξεις μόλις έρθει. Αν είναι αδέσποτο ή χαμένο και δεν πλησιάζει, ζήτα βοήθεια από φιλοζωική της περιοχής.

Χτύπησα τον σκύλο μου και τώρα με φοβάται. Τι κάνω;

Σταμάτα από σήμερα κάθε φωνή και τιμωρία και μην επιμένεις σε αγκαλιές για να «τα βρείτε». Γίνε προβλέψιμος: ίδιες ώρες, ήρεμες κινήσεις, και κάθε φορά που περνάς δίπλα του άφηνε μια λιχουδιά κάτω. Άφησέ τον να έρχεται μόνος του και δώσ' του χρόνο. Αν γρυλίζει ή δεν βλέπεις βελτίωση, ζήτα βοήθεια από ειδικό.

Ο φοβικός σκύλος μπορεί να δαγκώσει;

Ναι, ειδικά όταν δεν έχει πού να φύγει: δεμένος, στριμωγμένος σε μια γωνία ή όταν κάποιος σκύβει να τον πιάσει. Γι' αυτό σέβεσαι τις προειδοποιήσεις του, όπως το πάγωμα και το γρύλισμα, και δεν τις τιμωρείς. Αν έχει ήδη γρυλίσει ή δαγκώσει, μίλησε με κτηνίατρο και ειδικό συμπεριφοράς.

Πηγές

• Scientific Reports: Έρευνα σε περίπου 6.000 σκύλους για το τι σχετίζεται με τον φόβο για αγνώστους και άλλα σκυλιά (2020, στα αγγλικά)
• Animals: Ανασκόπηση για τα προβλήματα υγείας, όπως ο πόνος, που αλλάζουν τη συμπεριφορά σκύλων και γατών (2019, στα αγγλικά)
• Applied Animal Behaviour Science: Μελέτη για τα παιχνίδια μυρωδιάς και τη διάθεση του σκύλου (2019, στα αγγλικά)
• MSD Veterinary Manual: Η θεραπεία των προβλημάτων συμπεριφοράς, από την απευαισθητοποίηση ως τα φάρμακα (2024, στα αγγλικά)
• Cornell University, Κτηνιατρική Σχολή: Πώς βοηθάς τον φοβικό σκύλο (στα αγγλικά)
• AVSAB: Ο φοβικός σκύλος και οι επισκέπτες στο σπίτι, άρθρο στο blog της (2020, στα αγγλικά)

Οι συμβουλές είναι γενικές και δεν αντικαθιστούν τον κτηνίατρο ή τον εκπαιδευτή που βλέπει τον σκύλο σου από κοντά. Για επιθετικότητα ή θέματα υγείας, ξεκίνα από εκεί.