Η όσφρηση του σκύλου: πόσο μακριά μυρίζει, τι «διαβάζει» και πώς τη γυμνάζεις

Όσφρηση σκύλου και ανθρώπου: τι έχει η μύτη του που δεν έχει η δική μας

Γυρίζεις από το σπίτι μιας φίλης που έχει γάτα και ο σκύλος σε μυρίζει από την κορφή ως τα νύχια. Εσύ δεν μυρίζεις τίποτα· εκείνος πιάνει τη γάτα πάνω σου.

Μια ανασκόπηση της έρευνας στο περιοδικό Animals (2021) εξηγεί τη διαφορά. Ο σκύλος ανιχνεύει μια ουσία σε πολύ μικρότερες συγκεντρώσεις απ' ό,τι εμείς χάρη σε τρία πράγματα: περισσότερους και πυκνότερους οσφρητικούς νευρώνες, τη διαδρομή του αέρα μέσα στη μύτη και τον τρόπο που ο εγκέφαλός του επεξεργάζεται τις μυρωδιές. Έχει και μεγαλύτερο οσφρητικό βολβό, το σημείο του εγκεφάλου όπου φτάνουν πρώτα τα σήματα της μύτης. Η διαφορά φαίνεται ακόμα και στα γονίδια που φτιάχνουν τους οσφρητικούς υποδοχείς: στον άνθρωπο πάνω από τα μισά είναι ανενεργά, στον σκύλο περίπου ένα στα πέντε.

Και η μύτη του είναι στημένη για μύρισμα. Όταν μυρίζει, ο αέρας που τραβά χωρίζεται σε δύο δρόμους: γύρω στο ένα όγδοο κάθε ανάσας ανεβαίνει κατευθείαν στην οσφρητική περιοχή, όπου τα μόρια της μυρωδιάς μαζεύονται αντί να φύγουν με την εκπνοή, και ο υπόλοιπος αέρας κατεβαίνει στους πνεύμονες. Πάνω από τον ουρανίσκο έχει και το όργανο του Jacobson (vomeronasal), κατά την ανασκόπηση το κύριο όργανο για τις φερομόνες, τα χημικά μηνύματα ανάμεσα στα σκυλιά. Οι συγγραφείς ξεχωρίζουν μάλιστα την όσφρηση, που γίνεται μόνη της και χωρίς κόπο, από το μύρισμα, μια συνειδητή και κοπιαστική δουλειά του μυαλού.

Στα χρώματα, αντίθετα, κερδίζουμε εμείς, όπως εξηγούμε στο άρθρο για το τι χρώματα βλέπουν τα σκυλιά.

Το «100.000 φορές» και άλλα που κυκλοφορούν: τι μέτρησαν οι μελέτες

Πώς μετράς μια μύτη; Σε μια μελέτη του 2019 στο Frontiers in Veterinary Science, δέκα σκύλοι ανίχνευσης μιας βρετανικής οργάνωσης εκπαιδεύτηκαν να βρίσκουν τον οξικό αμυλεστέρα (amyl acetate), διαλυμένο σε ορυκτέλαιο σε διάφορες αραιώσεις, ανάμεσα στις οκτώ θέσεις μιας κυκλικής διάταξης. Οι δύο πιο ευαίσθητοι σκύλοι τον έβρισκαν ακόμα και σε αναλογία ένα προς ενάμισι δισεκατομμύριο. Άλλοι, εκπαιδευμένοι με τον ίδιο ακριβώς τρόπο, είχαν όριο σε διαλύματα πάνω από τριάντα φορές πιο πυκνά.

Οι ερευνητές του 2019 θεωρούν επίσης πιθανό, χωρίς να το έχουν εξετάσει, ότι στα χαμηλότερα όρια που είδαν στο τέλος της εκπαίδευσης βοήθησε πολύ η ίδια η εξάσκηση. Δεν είναι απόδειξη· είναι όμως καλός λόγος να βάζεις τη μύτη του να δουλεύει.

Από πόσο μακριά μυρίζει ο σκύλος;

Θα διαβάσεις για σκύλους που μυρίζουν από χιλιόμετρα. Στην πράξη, σε μια μελέτη του 2008 στο περιοδικό Sensors, δύο σκύλοι, χωρίς λουρί και με τους χειριστές τους, έψαχναν χελώνες της ερήμου κοντά στο Λας Βέγκας. Οι ερευνητές σημείωναν πού άλλαζε κατεύθυνση ο σκύλος, επειδή είχε πιάσει τη μυρωδιά, και μετρούσαν την απόσταση από εκεί ως τη χελώνα.

Η απόσταση κυμάνθηκε από μισό μέτρο ως περίπου 63 μέτρα, και οι μισές ανιχνεύσεις έγιναν κάτω από τα 11 μέτρα περίπου. Με πιο δυνατό αέρα, οι σκύλοι έπιαναν τη μυρωδιά από πιο μακριά· το «σύννεφο» της μυρωδιάς, γράφουν οι ερευνητές, το διαμορφώνουν σε μεγάλο βαθμό ο αέρας και το πόσο ανώμαλο είναι το έδαφος. Σημειώνουν επίσης ότι αυτές δεν είναι μέγιστες αποστάσεις. Σταθερό νούμερο για την απόσταση, λοιπόν, δεν υπάρχει.

Τι σημαίνει αυτό μέσα στο σπίτι

Ο σκύλος δεν πηγαίνει ίσια στην κρυψώνα: πιάνει τη μυρωδιά εκεί όπου τη φέρνει ο αέρας και την ακολουθεί ως την πηγή. Τον βοηθά το ότι κάθε ρουθούνι παίρνει χωριστό δείγμα, γράφει η ανασκόπηση· έτσι καταλαβαίνει από πού έρχεται. Μια ανοιχτή μπαλκονόπορτα, ένας ανεμιστήρας ή το κλιματιστικό μπορεί να τη σπρώξουν στην άλλη άκρη του δωματίου. Αν στο παιχνίδι ψάχνει επίμονα δύο μέτρα πιο πέρα από το κουτάκι, μάλλον εκεί έχει φτάσει η μυρωδιά· περίμενε χωρίς να τον διορθώνεις, και στις πρώτες φορές κλείσε παράθυρα και κλιματιστικό.

Γιατί ο σκύλος μυρίζει τα πάντα: τι «διαβάζει» στη βόλτα

Η κολόνα στη γωνία δεν είναι για τον σκύλο απλώς μια κολόνα: κατά την ανασκόπηση του 2021, ένα δέντρο ή μια κολόνα του φωτός που έχει μαρκάρει ένας σκύλος γίνεται μήνυμα γεμάτο πληροφορίες για όποιον το άφησε. Από τα μαρκαρίσματα που σκεπάζουν παλιότερα, οι σκύλοι ίσως καταλαβαίνουν κάτι και για την κοινωνική θέση ενός άγνωστου σκύλου.

Το ίδιο γίνεται όταν δύο σκύλοι συναντιούνται: το μύρισμα είναι αμοιβαίο και μαζεύουν πληροφορίες και οι δύο. Οι αρσενικοί, σημειώνει η ίδια ανασκόπηση, περνούν περισσότερη ώρα από τις θηλυκές μυρίζοντας το πίσω μέρος του άλλου, κοντά στους πρωκτικούς αδένες. Όσο αμήχανο κι αν σου φαίνεται στο πάρκο, για εκείνους είναι κανονική γνωριμία.

Γι' αυτό η βόλτα με τη μύτη κάτω δεν είναι χάσιμο χρόνου· πώς στήνεις μια βόλτα μύτης με χαλαρό λουρί, το εξηγεί ο οδηγός για τη βόλτα. Κι αν το μύρισμα στο πεζοδρόμιο καταλήγει συχνά σε μπουκιά, δούλεψε παράλληλα το «άσ' το» και το «δώσ' το».

Ράτσα και ζέστη: τι αλλάζει στην όσφρηση των σκύλων

Τα κυνηγόσκυλα έχουν τη φήμη, και εν μέρει τη δικαιολογούν. Σε μια μελέτη του 2016 στο PLOS ONE, 41 οικογενειακοί σκύλοι χωρίστηκαν σε τρεις ομάδες: φυλές που επιλέχτηκαν για δουλειά με τη μύτη, όπως το μπιγκλ, φυλές που δεν επιλέχτηκαν γι' αυτό, όπως το χαβανέζ, και φυλές με πολύ κοντή μουσούδα, όπως το μπόξερ. Το τεστ δεν ήθελε εκπαίδευση: ένα κουτάκι με ωμή γαλοπούλα κρυβόταν κάτω από ένα από τέσσερα ίδια κεραμικά δοχεία, σε πέντε επίπεδα δυσκολίας, ανάλογα με το πόσες τρύπες είχε το καπάκι του.

Στο πιο δύσκολο επίπεδο, από τις τρεις ομάδες μόνο οι φυλές μύτης τα πήγαν καλύτερα από την τύχη, και οι κοντομούρηδες είχαν τις χειρότερες επιδόσεις. Μια άλλη μελέτη όμως, με παγκ, γερμανικούς ποιμενικούς και γκρέιχαουντ που εκπαιδεύτηκαν πρώτα για μέρες, έβγαλε διαφορετική εικόνα για τις κοντές μουσούδες. Κατά τους ερευνητές του 2016, σε τέτοια τεστ μετράνε και το πόσο εύκολα μαθαίνει ο σκύλος και πόσο θέλει να ψάξει, όχι μόνο η μύτη. Αν έχεις μπουλντόγκ ή παγκ, λοιπόν, παίξτε κανονικά· απλώς ξεκινήστε από πιο εύκολες κρυψώνες και μείνετε σε κάθε σκαλί λίγο περισσότερο.

Στη ζέστη η μύτη δουλεύει πιο δύσκολα

Κατά την ανασκόπηση, η ζέστη ρίχνει την απόδοση στο ψάξιμο, γιατί ο σκύλος δουλεύει πιο δύσκολα, και η αφυδάτωση από την κίνηση στη ζέστη μπορεί να μειώσει και την ίδια την όσφρηση. Τον Ιούλιο, τα παιχνίδια ανίχνευσης γίνονται νωρίς το πρωί ή μέσα στο δροσερό σπίτι, με νερό δίπλα, και όχι αμέσως μετά από τρέξιμο. Κι αν ένας σκύλος που έβρισκε τα πάντα ξαφνικά δεν βρίσκει τίποτα, άφησε τα παιχνίδια και ρώτα πρώτα τον κτηνίατρο.

Γιατί αξίζει να γυμνάζεις τη μύτη: η μελέτη «Let me sniff!»

Οι συγγραφείς της μελέτης «Let me sniff!» (Applied Animal Behaviour Science, 2019) ξεκινούν από μια άβολη παρατήρηση: ο σκύλος του σπιτιού είναι κάπως «αιχμάλωτος», αφού δεν διαλέγει τι θα κάνει τη μέρα του και συνήθως δεν έχει ευκαιρία για φυσικές συμπεριφορές που χρειάζεται η ευζωία του, όπως το ψάξιμο τροφής με τη μύτη.

Πρώτα οι σκύλοι πέρασαν ένα τεστ «γνωστικής προκατάληψης»: μπροστά σε κάτι καινούργιο και αμφίσημο, ένα ζώο σε καλή διάθεση αντιδρά πιο αισιόδοξα και ένα σε κακή πιο απαισιόδοξα, και αυτό φαίνεται από το πόσο γρήγορα πλησιάζει. Ακολούθησαν δύο εβδομάδες με μια δραστηριότητα κάθε μέρα: δουλειά με τη μύτη (nosework) για τη μία ομάδα, περπάτημα «δίπλα» (heelwork) για την άλλη. Στο δεύτερο τεστ, η ομάδα της μύτης πλησίαζε το αμφίσημο ερέθισμα πιο γρήγορα από πριν· στην ομάδα του «δίπλα» ο χρόνος δεν άλλαξε.

Κατά τους συγγραφείς, η τακτική δουλειά με τη μύτη κάνει τον σκύλο πιο αισιόδοξο και βελτιώνει την ευζωία του. Αυτό δεν σημαίνει ότι η μύτη γιατρεύει τον φόβο ή το άγχος· εκεί χρειάζεται κτηνίατρος ή ειδικός συμπεριφοράς. Λίγα λεπτά ψαξίματος τη μέρα όμως είναι από τα πιο εύκολα πράγματα που μπορείς να του δώσεις, ειδικά όταν η βόλτα μικραίνει από βροχή και κρύο.

Παιχνίδια ανίχνευσης στο σπίτι: έξι σκαλιά για μια συγκεκριμένη μυρωδιά

Το «βρες το» με λιχουδιές είναι το πρώτο παιχνίδι μύτης· αν δεν το έχετε παίξει, ξεκινήστε από τα βήματα στα κόλπα για σκύλους. Εδώ πάμε πιο πέρα, προς τη δουλειά των σκύλων ανίχνευσης: ο σκύλος μαθαίνει να βρίσκει μια συγκεκριμένη μυρωδιά που δεν τρώγεται, και τη λιχουδιά την παίρνει από σένα.

Τι χρειάζεσαι

• Τη μυρωδιά-στόχο: κάτι που δεν τρώγεται, δεν υπάρχει αλλού στο σπίτι και δεν πειράζει αν το γλείψει, π.χ. έναν καινούργιο φελλό κομμένο σε κομματάκια, φυλαγμένα σε κλειστό βαζάκι.
• Ένα κουτάκι με τρύπες για τον φελλό, π.χ. μεταλλική θήκη από καραμέλες με τρυπούλες στο καπάκι, και δύο-τρία ίδια, άδεια.
• Πέντε-έξι ίδια χαρτόκουτα, π.χ. από παπούτσια.
• Μικρές, μαλακές λιχουδιές και ένα τσιμπιδάκι, για να πιάνεις τον φελλό χωρίς να μυρίσουν τα χέρια σου.

1. Η μυρωδιά φέρνει λιχουδιά. Κράτα το κουτάκι στην ανοιχτή παλάμη, χαμηλά. Μόλις το μυρίσει, «ναι» και μια λιχουδιά δίπλα στο κουτάκι, περίπου δέκα φορές. Προχωράς όταν χώνει μόνος του τη μύτη στο κουτάκι μόλις κατεβάσεις το χέρι.
2. Μέσα σε ένα κουτί. Το κουτάκι μπαίνει σε ένα ανοιχτό χαρτόκουτο στο πάτωμα. Μόλις χώσει εκεί τη μύτη, «ναι» και η λιχουδιά πέφτει μέσα, πάνω στο κουτάκι. Πληρώνεις πάντα στην πηγή της μυρωδιάς, όχι στο χέρι σου, για να μάθει πού να μένει.
3. Ένα στα τρία. Τρία ίδια χαρτόκουτα σε σειρά, ένα μέτρο το ένα από το άλλο: στο ένα το κουτάκι με τον φελλό, στα άλλα τα άδεια. Άφησέ τον να ψάξει χωρίς να του δείχνεις· «ναι» μόνο όταν σταθεί με τη μύτη στο σωστό, και στα λάθος κουτιά τίποτα. Άλλαζε κάθε φορά τη θέση του σωστού, για να μη μάθει «πάντα το μεσαίο».
4. Η λέξη του. Όταν πηγαίνει κατευθείαν στο σωστό, πες μια λέξη λίγο πριν τον αφήσεις να ψάξει, π.χ. «μύτη!», διαφορετική από το «βρες το» των λιχουδιών.
5. Κουτιά με «παγίδες». Πέντε-έξι κουτιά· στα άδεια βάλε ένα παιχνίδι, μια κάλτσα σου ή λίγο τυρί σε κλειστό βαζάκι. Πληρώνεις μόνο τον φελλό. Αν κολλήσει στο τυρί, μην τον μαλώσεις· την επόμενη φορά βάλε το βαζάκι πιο μακριά.
6. Σε όλο το σπίτι. Χωρίς χαρτόκουτα: το κουτάκι πίσω από το πόδι μιας καρέκλας, κάτω από ένα μαξιλάρι, στο κάτω ράφι της βιβλιοθήκης. Πρώτα στο ίδιο δωμάτιο, μετά σε άλλο, μετά στο μπαλκόνι, και το ύψος ανεβαίνει σιγά-σιγά ως τη μύτη του όταν στέκεται.

Κάθε μάθημα: 3–5 αναζητήσεις, 5–10 λεπτά, και σταματάς όσο ακόμα θέλει κι άλλο· μία φορά τη μέρα ή μέρα παρά μέρα φτάνει. Ανεβαίνεις σκαλί όταν σε δύο μαθήματα στη σειρά τη βρίσκει σχεδόν κάθε φορά χωρίς δισταγμό, και αν κολλήσει, γυρνάς ένα σκαλί πίσω. Το «ναι» μπορεί να γίνει κλικ, που σημαδεύει τη στιγμή πιο καθαρά· το κλίκερ της εφαρμογής κάνει την ίδια δουλειά από το κινητό.

Όταν δεν βρίσκει τη μυρωδιά: λάθη, ασφάλεια και διαλείμματα

Ξεκίνα σήμερα από το πρώτο σκαλί: ένας φελλός, ένα κουτάκι και δέκα λιχουδιές.

Συχνές ερωτήσεις

Πόσο καλύτερη είναι η όσφρηση του σκύλου από του ανθρώπου;

Πολύ καλύτερη, αλλά όχι κατά ένα νούμερο που ισχύει πάντα. Ο σκύλος έχει περισσότερα οσφρητικά κύτταρα και μεγαλύτερο οσφρητικό βολβό, και πιάνει ουσίες σε πολύ μικρότερες συγκεντρώσεις από εμάς. Το «10.000 ή 100.000 φορές» όμως δεν είναι σταθερό μέγεθος: οι μετρήσεις αλλάζουν πολύ με τη μέθοδο και τον σκύλο.

Γιατί μας μυρίζουν τα σκυλιά;

Πιθανότατα για τον ίδιο λόγο που μυρίζουν τα άλλα σκυλιά: μαζεύουν πληροφορίες. Η ανασκόπηση του 2021 στο Animals αναφέρει μελέτη με μαγνητική τομογραφία όπου μια περιοχή του εγκεφάλου τους ενεργοποιήθηκε περισσότερο με τη μυρωδιά ενός γνώριμου ανθρώπου, που φάνηκε να τη συνδέουν με κάτι θετικό. Αναφέρει και μελέτη όπου οι σκύλοι αναγνώριζαν από τη μυρωδιά τον φόβο ή τη χαρά μας.

Μυρίζουν τα σκυλιά τον καρκίνο;

Εκπαιδευμένοι σκύλοι έχουν δοκιμαστεί σε δείγματα ανάσας, ούρων, κοπράνων ή ιστών από ανθρώπους με διάφορους καρκίνους. Η ανασκόπηση του 2021 όμως γράφει ότι η μέθοδος παραμένει αμφιλεγόμενη: σε αυστηρά διπλά τυφλά τεστ με καινούργια δείγματα, οι σκύλοι δυσκολεύτηκαν να αναγνωρίσουν τη «μυρωδιά του καρκίνου», και αναφέρονται ψευδώς θετικά και ψευδώς αρνητικά αποτελέσματα. Αν ο σκύλος σου μυρίζει επίμονα ένα σημείο του σώματός σου, αυτό δεν είναι διάγνωση· για ό,τι σε ανησυχεί, μίλα με τον γιατρό σου.

Τι σημαίνει αν ο σκύλος μου δεν μυρίζει όπως πριν;

Η όσφρηση μπορεί να εξασθενεί με την ηλικία, μια ξαφνική αλλαγή όμως θέλει κτηνίατρο. Κατά την ανασκόπηση του 2021, την επηρεάζουν όγκοι ή τραυματισμοί στη μύτη, κάποιες ιογενείς λοιμώξεις, ορμονικές παθήσεις όπως ο υποθυρεοειδισμός και ο διαβήτης, και κάποια φάρμακα, όπως οι κορτιζόνες. Αν δεν βρίσκει πια λιχουδιές που έβρισκε εύκολα, κλείσε ραντεβού, και μη σταματήσεις μόνος σου κανένα φάρμακο που παίρνει.

Ποια παιχνίδια μυαλού για σκύλους βάζουν τη μύτη να δουλέψει;

Τα πιο απλά είναι παιχνίδια ψαξίματος: λιχουδιές κρυμμένες στο σαλόνι με το «βρες το», τροφή σκορπισμένη σε μια πετσέτα που μετά τυλίγεις ρολό, μια λιχουδιά κάτω από ένα από τρία ποτήρια. Πιο απαιτητική είναι η ανίχνευση μιας μυρωδιάς που δεν τρώγεται, με τα έξι σκαλιά που περιγράφουμε πιο πάνω. Όποιο κι αν διαλέξεις, ξεκίνα από το πιο εύκολο και σταμάτα πριν βαρεθεί.

Πηγές

1. Επιστημονική δημοσίευσηAnimals: Ανασκόπηση για την όσφρηση του σκύλου, από την ανατομία και τη συμπεριφορά ως τις πρακτικές εφαρμογές (2021, στα αγγλικά)
2. Επιστημονική δημοσίευσηFrontiers in Veterinary Science: Μελέτη σε 10 σκύλους ανίχνευσης για το πόσο αραιή μυρωδιά εντοπίζουν (2019, στα αγγλικά)
3. Επιστημονική δημοσίευσηPLOS ONE: Μελέτη σε 41 οικογενειακούς σκύλους διαφορετικών φυλών και σε λύκους για το πόσο καλά βρίσκουν φαγητό με τη μύτη (2016, στα αγγλικά)
4. Επιστημονική δημοσίευσηSensors: Μελέτη για το από πόσο μακριά πιάνουν εκπαιδευμένοι σκύλοι τη μυρωδιά χελωνών της ερήμου (2008, στα αγγλικά)
5. Κτηνιατρική σχολήPurdue University, Κτηνιατρική Σχολή: Σύνοψη της μελέτης «Let me sniff!» για τη δουλειά με τη μύτη και την αισιόδοξη διάθεση του σκύλου (μελέτη του 2019, στα αγγλικά)
6. Κτηνιατρικό εγχειρίδιοMSD Veterinary Manual: Δηλητηριάσεις από αιθέρια έλαια στα ζώα, για κτηνιάτρους (2025, στα αγγλικά)

Οι συμβουλές είναι γενικές και δεν αντικαθιστούν τον κτηνίατρο ή τον εκπαιδευτή που βλέπει τον σκύλο σου από κοντά. Για επιθετικότητα ή θέματα υγείας, ξεκίνα από εκεί.