Βλέπουν όνειρα τα σκυλιά; Τινάγματα, κλάμα στον ύπνο και πότε ανησυχείς

Βλέπουν όνειρα τα σκυλιά; Τι μπορεί και τι δεν μπορεί να πει η επιστήμη

Μάλλον ναι, αλλά με βεβαιότητα δεν το ξέρει κανείς, για έναν απλό λόγο: όνειρο είναι κάτι που ζεις μέσα σου και το διηγείσαι όταν ξυπνήσεις, και ο σκύλος δεν διηγείται. Το γράφουν καθαρά δύο νευροεπιστήμονες, ο Paul Manger και ο Jerome Siegel, σε άρθρο του 2020 στο Journal of Comparative Neurology με τίτλο «Βλέπουν όνειρα όλα τα θηλαστικά;». Μόνο ο άνθρωπος, γράφουν, μπορεί να πει με λόγια αν ονειρευόταν. Για τα άλλα είδη δεν μπορούμε να ξέρουμε· μπορούμε όμως να βγάλουμε συμπεράσματα, όσο η φυσιολογία και η συμπεριφορά τους μοιάζουν με τις δικές μας.

Στον σκύλο οι ομοιότητες είναι πολλές. Έχει ύπνο REM, τη φάση με τις γρήγορες κινήσεις των ματιών (rapid eye movement), που στον άνθρωπο συνδέεται περισσότερο με τα όνειρα, και οι ερευνητές τον αναγνωρίζουν στον σκύλο με τα ίδια κριτήρια που χρησιμοποιούν για εμάς. Με αυτή τη λογική, ο Manger και ο Siegel κατέληξαν ότι τα περισσότερα θηλαστικά έχουν τη δυνατότητα να ονειρεύονται: ακόμα και με τον πιο αυστηρό ορισμό, που θέλει τα όνειρα μόνο στον ύπνο REM, ο σκύλος δεν είναι στις λίγες ομάδες θηλαστικών που θεώρησαν απίθανο να ονειρεύονται.

Για το τι βλέπει, απόδειξη δεν υπάρχει. Ξέρουμε όμως τι γίνεται στο σώμα του όσο κοιμάται, και αυτό αρκεί για να καταλάβεις πότε τα τινάγματα είναι απλώς ύπνος.

Πώς κοιμάται ο σκύλος: νύστα, βαθύς ύπνος και REM

Το 2014 μια ομάδα ερευνητών από τη Βουδαπέστη δημοσίευσε στο περιοδικό Physiology & Behavior έναν τρόπο να καταγράφεται ο ύπνος οικογενειακών σκύλων χωρίς καμία επέμβαση: τα ηλεκτρόδια στερεώνονται με ειδική κρέμα πάνω στο δέρμα του κεφαλιού. Είκοσι δύο σκύλοι είχαν τρεις ώρες για υπνάκο ένα απόγευμα, σε ένα στρώμα μαζί με τον άνθρωπό τους ή στο πάτωμα δίπλα του, ενώ εκείνος έβλεπε ταινία με ακουστικά. Το ηλεκτροεγκεφαλογράφημα (ΗΕΓ) του ύπνου τους έμοιαζε με των ανθρώπων που κοιμήθηκαν με τον ίδιο τρόπο.

Στις καταγραφές ξεχωρίζουν τρία στάδια, που τα βλέπεις και στον καναπέ σου:

• Νύστα: ξαπλωμένος και χαλαρός, αλλά όχι ακόμα σε βαθύ ύπνο. Ξυπνά εύκολα.
• Βαθύς ύπνος (μη REM): αργά κύματα στο ΗΕΓ, ανάσα αργή, βαθιά και σταθερή, χωρίς γρήγορες κινήσεις των ματιών.
• Ύπνος REM: τα μάτια κινούνται γρήγορα κάτω από τα βλέφαρα, η ανάσα γίνεται γρήγορη, ρηχή και ακανόνιστη, οι μύες χαλαρώνουν σχεδόν εντελώς, με μικρά τινάγματα πού και πού. Αυτή είναι η φάση των «ονείρων».

Οι φάσεις εναλλάσσονται γρήγορα. Μια ανασκόπηση του 2020 στο Current Opinion in Behavioral Sciences, από την ίδια ομάδα, αναφέρει κύκλους περίπου 20 λεπτών: 12 λεπτά νύστα και μη REM και 6 λεπτά REM. Γι' αυτό τα τινάγματα έρχονται για λίγα λεπτά, σβήνουν και ξαναέρχονται στον επόμενο κύκλο.

Τι ονειρεύονται τα σκυλιά και βλέπουν εφιάλτες;

Τι όνειρα βλέπουν τα σκυλιά, δεν μετριέται. Μετριέται όμως αν η μέρα του σκύλου περνά στον ύπνο του, και περνά.

Μετά από ένα μάθημα

Σε πείραμα του 2017 στο Scientific Reports, από την ίδια ομάδα, 15 σκύλοι έμαθαν να κάνουν το «κάτσε» και το «ξάπλα», που τα ήξεραν ήδη, με λέξεις που δεν ήξεραν: αγγλικές αντί για ουγγρικές. Ακολούθησε καταγραφή ύπνου τριών ωρών. Σε σύγκριση με τον ύπνο μετά από τις γνωστές εντολές, στον μη REM ύπνο δυνάμωσαν τα αργά κύματα και στον REM ένας άλλος ρυθμός του ΗΕΓ, ο λεγόμενος θήτα. Φαίνεται, δηλαδή, ότι ο εγκέφαλος συνέχιζε να δουλεύει το μάθημα και στον ύπνο.

Μετά από μια δυσάρεστη στιγμή

Η ανασκόπηση του 2020 συνοψίζει και ένα πείραμα με συναισθήματα: όταν πριν τον ύπνο ο σκύλος είχε μείνει χωρίς τον άνθρωπό του ή τον είχε πλησιάσει απειλητικά ένας άγνωστος, έμπαινε πιο γρήγορα σε ύπνο REM και έμενε σε αυτόν περισσότερο απ' ό,τι μετά από χάδια και παιχνίδι με μπάλα.

Είναι αυτό εφιάλτης; Δεν ξέρουμε. Ξέρουμε ότι αλλάζει ο ύπνος REM, όχι τι «βλέπει» ο σκύλος εκείνη την ώρα· ένα γρύλισμα στον ύπνο δεν αποδεικνύει εφιάλτη, όπως και τα «τρεχαλητά» δεν αποδεικνύουν ότι κυνηγά γάτες. Στην πράξη, μετά από μια δύσκολη μέρα, μια επίσκεψη στον κτηνίατρο ή μια βραδιά με βεγγαλικά, μπορεί να τον δεις να τινάζεται περισσότερο το βράδυ. Άφησέ τον να κοιμηθεί ήσυχος.

Κυκλοφορεί και ο ισχυρισμός ότι τα μικρόσωμα σκυλιά βλέπουν πιο συχνά όνειρα και τα μεγαλόσωμα πιο μεγάλα. Δημοσιευμένη μελέτη με καταγραφές ύπνου σε σκύλους που να το δείχνει δεν βρήκαμε.

Γιατί τινάζεται, «τρέχει» και γαβγίζει στον ύπνο του

Στον ύπνο REM το ΗΕΓ θυμίζει ξύπνιο εγκέφαλο, αλλά το σώμα έχει φρένο: οι μύες χαλαρώνουν σχεδόν εντελώς. Τα τινάγματα είναι μικρές «διαρροές» από αυτό το φρένο· στις καταγραφές, η ηλεκτρική δραστηριότητα των μυών πέφτει στον REM και ανεβαίνει μόνο για στιγμές. Έτσι εξηγείται το σκηνικό που ξέρεις: μουστάκια και βλέφαρα που τρεμοπαίζουν, πατούσες που «σκαλίζουν» τον αέρα, ένα πνιχτό «γουφ» με κλειστό στόμα.

Τι γίνεται όταν το φρένο χαλάσει, το έδειξαν πειράματα σε γάτες της δεκαετίας του 1960, που περιγράφουν ο Manger και ο Siegel. Μετά από βλάβη σε μια μικρή περιοχή στη βάση του εγκεφάλου, που στον ύπνο REM «κόβει» τον τόνο των μυών, οι γάτες σηκώνονταν στον ύπνο τους, περπατούσαν και έμοιαζαν να κυνηγούν και να επιτίθενται σε φανταστικές εικόνες. Δεν αποδεικνύει ότι ονειρεύονταν· δείχνει όμως ότι στον REM ο εγκέφαλος μπορεί να «παίζει» κινήσεις που κανονικά δεν φτάνουν στους μύες.

Στους σκύλους υπάρχει κάτι ανάλογο, ως πάθηση. Η ανασκόπηση του 2020 περιγράφει τη διαταραχή συμπεριφοράς στον ύπνο REM: επεισόδια με βίαιες κινήσεις των ποδιών, ουρλιαχτά, γαβγίσματα, γρυλίσματα, μάσημα ή δαγκώματα, τη νύχτα αλλά και στους υπνάκους της μέρας, χωρίς σχέση με ό,τι συμβαίνει γύρω του. Η διαφορά από τα συνηθισμένα είναι η ένταση: ένα πόδι που σκαλίζει για λίγα δευτερόλεπτα είναι ύπνος, ένας σκύλος που χτυπιέται, γαβγίζει δυνατά ή δαγκώνει το κρεβάτι του θέλει κτηνίατρο.

«Ο σκύλος μου κλαίει στον ύπνο του»: πότε είναι όνειρο και πότε όχι

Ένα σιγανό κλαψούρισμα με κλειστά μάτια, μαζί με τινάγματα και ακανόνιστη ανάσα, είναι συνήθως ύπνος REM. Σβήνει μόνο του σε λίγα λεπτά, όσο κρατά η φάση, και ο σκύλος συνεχίζει να κοιμάται ή ξυπνά ήρεμος και κοιτάζει γύρω του. Δεν χρειάζεται να κάνεις τίποτα.

Άλλο πράγμα είναι το κλάμα που δεν έχει σχέση με όνειρο:

• Κλαίει ενώ είναι ξύπνιος, ξαπλώνει και ξανασηκώνεται, δεν βρίσκει βολή ή αλλάζει συνέχεια θέση: μπορεί να πονά. Μίλα με τον κτηνίατρο, ειδικά αν κλαίει όταν σηκώνεται ή όταν τον αγγίζεις σε κάποιο σημείο.
• Κουτάβι που κλαίει ξύπνιο τη νύχτα, τις πρώτες εβδομάδες στο σπίτι: συνήθως του λείπει η παρέα ή θέλει τουαλέτα, και αυτό λύνεται αλλιώς, όπως εξηγεί ο οδηγός για το κουτάβι που κλαίει το βράδυ.
• Ηλικιωμένος σκύλος που κλαίει, ξυπνά και τριγυρνά τη νύχτα: κατά την ανασκόπηση του 2020, με τα χρόνια ο σκύλος έχει λιγότερο ύπνο REM, κοιμάται περισσότερο τη μέρα και μένει περισσότερο ξύπνιος τη νύχτα. Μια ξαφνική αλλαγή στον ύπνο του όμως θέλει κτηνίατρο, γιατί μπορεί να κρύβει πόνο ή τη γνωστική έκπτωση που φέρνει η ηλικία σε κάποιους σκύλους.

Να τον ξυπνήσω όταν βλέπει όνειρο; Πώς το κάνεις με ασφάλεια

Τις περισσότερες φορές, όχι: η φάση REM τελειώνει μόνη της σε λίγα λεπτά. Υπάρχει κι ένας λόγος ασφάλειας. Ο σκύλος που ξυπνά απότομα, με ένα χέρι πάνω του ή ένα πρόσωπο σκυμμένο κοντά του, μπορεί να τρομάξει και να γρυλίσει ή να δαγκώσει πριν καταλάβει πού βρίσκεται, όσο ήρεμος κι αν είναι.

Αν πρέπει να τον ξυπνήσεις, επειδή φεύγετε, επειδή σε ανησυχεί ή επειδή κοντεύει να πέσει από τον καναπέ:

1. Στάσου μακριά. Ένα-δυο μέτρα, όχι σκυμμένος από πάνω του.
2. Φώναξέ τον με το όνομά του. Ήρεμα στην αρχή, λίγο πιο δυνατά αν δεν αντιδράσει· ή χτύπα ελαφρά με τα δάχτυλα το πάτωμα.
3. Περίμενε να σε κοιτάξει. Μίλα του γλυκά και άφησέ τον να έρθει εκείνος σε σένα. Το χάδι έρχεται μετά.
4. Δες πώς ξυπνά. Αν απλώς ονειρευόταν, συνήθως σε λίγα δευτερόλεπτα είναι ο εαυτός του. Αν δεν αντιδρά στη φωνή σου ή ξυπνά μπερδεμένος, δες τον πίνακα που ακολουθεί.

Κι αν γρυλίζει κάθε φορά που κάποιος περνά δίπλα από το κρεβάτι του, το θέμα δεν είναι τα όνειρα. Μην τον μαλώσεις για το γρύλισμα: είναι η προειδοποίησή του, και ο σκύλος που μαθαίνει να μην προειδοποιεί γίνεται πιο επικίνδυνος. Βάλε το κρεβάτι του σε ήσυχη γωνιά και μίλα με τον κτηνίατρο, γιατί πίσω από ένα καινούργιο γρύλισμα ίσως υπάρχει πόνος. Ο οδηγός για την ξαφνική επιθετικότητα του σκύλου εξηγεί και πότε χρειάζεται ειδικός συμπεριφοράς.

Όνειρο ή κρίση; Τι βλέπεις στον ύπνο και πότε πας στον κτηνίατρο

Ο μεγάλος φόβος είναι ένας: μήπως δεν ονειρεύεται, αλλά παθαίνει κρίση. Το ότι γίνεται στον ύπνο δεν βοηθά να τα ξεχωρίσεις: κατά τη διεθνή ομάδα κτηνιάτρων για την επιληψία (IVETF), οι γενικευμένες επιληπτικές κρίσεις εμφανίζονται συνήθως όταν ο σκύλος ξεκουράζεται ή κοιμάται. Όσο κρατά η κρίση, όμως, ο σκύλος δεν αποσπάται με τίποτα και ο άνθρωπός του δεν μπορεί να τη σταματήσει. Αν κρατήσεις ένα πράγμα, ας είναι αυτό: ο σκύλος που ονειρεύεται ξυπνά όταν τον φωνάζεις, ο σκύλος με κρίση όχι.

Τα σημάδια της κρίσης και της σύγχυσης που ακολουθεί τα περιγράφουν η IVETF και το MSD Veterinary Manual, το γνωστό κτηνιατρικό εγχειρίδιο.

Τι κρατάς για τον κτηνίατρο

Η IVETF συστήνει, όπου γίνεται, βίντεο από το επεισόδιο. Σημείωσε επίσης:

• πόση ώρα κράτησαν οι κινήσεις και, χωριστά, πόση ώρα χρειάστηκε για να συνέλθει· το MSD σημειώνει ότι μερικές φορές οι ιδιοκτήτες μετρούν κατά λάθος και την ανάρρωση σαν μέρος της κρίσης·
• αν σταμάτησε όταν τον φώναξες·
• πότε έγινε: λίγο αφού αποκοιμήθηκε ή αργότερα, τη νύχτα ή στον μεσημεριανό υπνάκο·
• αν έχει ξαναγίνει, πόσο συχνά, και τι είχε συμβεί εκείνη τη μέρα.

Ύπνος και μάθηση: γιατί μετά το μάθημα τον αφήνεις να ξεκουραστεί

Στο πείραμα με τις αγγλικές εντολές, οι 15 σκύλοι τα πήγαν σημαντικά καλύτερα μετά την τρίωρη καταγραφή ύπνου απ' ό,τι πριν. Σε δεύτερο πείραμα, 53 σκύλοι πέρασαν τη μία ώρα μετά το μάθημα με διαφορετικό τρόπο: άλλοι κοιμήθηκαν στο παρκαρισμένο αυτοκίνητο του ανθρώπου τους, άλλοι έκαναν βόλτα με λουρί, άλλοι έπαιξαν με ένα λαστιχένιο παιχνίδι και άλλοι έμαθαν αμέσως καινούργιες εντολές. Περίπου μία εβδομάδα αργότερα, όλες οι ομάδες τα πήγαν καλύτερα απ' ό,τι στην αρχή, εκτός από μία: αυτή με τις καινούργιες εντολές. Κατά τους ερευνητές, η μνήμη «έδεσε» στον κανονικό νυχτερινό ύπνο στο σπίτι, και το δεύτερο μάθημα το εμπόδισε.

Η ανασκόπηση του 2020 προσθέτει και τις «ατράκτους ύπνου», σύντομες ριπές στο ΗΕΓ του μη REM ύπνου: ήταν πιο συχνές μετά από μάθημα, και όσο πιο συχνές, τόσο μεγαλύτερη η βελτίωση. Για το σπίτι αυτό σημαίνει:

• Ένα καινούργιο πράγμα τη φορά: μάθημα 5–10 λεπτών και μετά σταματάς, όχι δεύτερη καινούργια εντολή στη σειρά.
• Μετά το μάθημα, βόλτα, παιχνίδι ή ύπνος· στο πείραμα κανένα από τα τρία δεν χάλασε τη μνήμη.
• Ένα ήσυχο κρεβάτι, μακριά από το πέρασμα και την εξώπορτα, όπου κανείς δεν τον ξυπνά για χάδια.
• Μια μέρα με κίνηση βοηθά και τον ύπνο: στη μελέτη του 2014, επτά σκύλοι που πέρασαν 6–8 ώρες με δραστηριότητες, χωρίς υπνάκο, αποκοιμήθηκαν το απόγευμα πιο γρήγορα και είχαν περισσότερο βαθύ ύπνο απ' ό,τι μετά από μια συνηθισμένη μέρα στο σπίτι. Δεν χρειάζεται εξάντληση· φτάνουν βόλτες με μύρισμα και λίγο παιχνίδι.

Αν θέλεις τα μαθήματα να έρχονται ένα-ένα, με ξεκούραση ανάμεσα, ξεκίνα από τον οδηγό εκπαίδευσης σκύλου ή διάλεξε ηλικία και στόχο στο κουίζ της αρχικής: το πρόγραμμα έχει ένα μάθημα 5–10 λεπτών τη μέρα, και ο ύπνος ανάμεσα κάνει τη δική του δουλειά.

Συχνές ερωτήσεις

Βλέπουν τα σκυλιά εφιάλτες;

Ίσως, αλλά κανείς δεν μπορεί να το επιβεβαιώσει, αφού ο σκύλος δεν μας λέει τι είδε. Έχει μετρηθεί μόνο ότι μετά από κάτι δυσάρεστο, όπως ο αποχωρισμός από τον άνθρωπό του, μπαίνει πιο γρήγορα σε ύπνο REM και μένει περισσότερο σε αυτόν. Αν κλαψουρίζει στον ύπνο, άφησέ τον.

Ονειρεύονται τα σκυλιά τον άνθρωπό τους;

Είναι πιθανό, αφού ο άνθρωπός τους γεμίζει μεγάλο μέρος της μέρας τους, αλλά δεν υπάρχει τρόπος να ελεγχθεί. Οι μελέτες δείχνουν μόνο ότι όσα ζει ο σκύλος με τον άνθρωπό του πριν κοιμηθεί, χάδια και παιχνίδι ή ένας αποχωρισμός, αλλάζουν τον ύπνο του.

Γιατί ο σκύλος τρέμει στον ύπνο του;

Τα σύντομα τινάγματα στα πόδια, στα μουστάκια ή στα βλέφαρα είναι συνήθως ύπνος REM, ενώ σταθερό τρέμουλο με τον σκύλο κουλουριασμένο μπορεί να σημαίνει ότι κρυώνει. Αν το σώμα σφίγγεται, αν δεν ξυπνά όταν τον φωνάζεις ή αν μετά είναι μπερδεμένος, πήγαινε στον κτηνίατρο με ένα βίντεο.

Είναι φυσιολογικό να γαβγίζει ή να γρυλίζει στον ύπνο του;

Ένα πνιχτό «γουφ» ή ένα σύντομο γρύλισμα με κλειστά μάτια, που σβήνει μόνο του, είναι συνηθισμένο. Αν όμως γαβγίζει δυνατά και χτυπιέται, μασάει ή δαγκώνει στον ύπνο, ειδικά αν γίνεται συχνά, μίλα με τον κτηνίατρο: έτσι περιγράφεται η διαταραχή συμπεριφοράς στον ύπνο REM.

Ονειρεύονται και τα άλλα ζώα;

Ίσως τα περισσότερα θηλαστικά. Κατά τον Manger και τον Siegel, αν όνειρα βλέπουμε μόνο στον ύπνο REM, μάλλον δεν ονειρεύονται τα μονοτρήματα, όπως ο πλατύποδας, τα κητώδη, όπως τα δελφίνια, και οι θαλάσσιοι λέοντες και οι γουνοφώκιες όσο είναι στη θάλασσα. Αν βλέπουμε και στον υπόλοιπο ύπνο, όλα τα θηλαστικά έχουν αυτή τη δυνατότητα.

Πηγές

1. Επιστημονική δημοσίευσηPhysiology & Behavior: Μελέτη για μια μέθοδο καταγραφής του ύπνου του σκύλου χωρίς επέμβαση, σε 22 οικογενειακούς σκύλους (2014, στα αγγλικά)
2. Επιστημονική δημοσίευσηCurrent Opinion in Behavioral Sciences: Ανασκόπηση για τον ύπνο του σκύλου, τις φάσεις του και τη σχέση του με τη μάθηση και τα συναισθήματα (2020, στα αγγλικά)
3. Επιστημονική δημοσίευσηScientific Reports: Πειράματα για τον ύπνο μετά το μάθημα και τη μνήμη νέων εντολών στον σκύλο (2017, στα αγγλικά)
4. Επιστημονική δημοσίευσηJournal of Comparative Neurology: Άρθρο για το αν βλέπουν όνειρα όλα τα θηλαστικά (2020, στα αγγλικά)
5. Επιστημονική δημοσίευσηBMC Veterinary Research: Κοινή πρόταση της διεθνούς ομάδας κτηνιάτρων για την επιληψία (IVETF) για τη διάγνωση της επιληψίας στον σκύλο (2015, στα αγγλικά)
6. Κτηνιατρικό εγχειρίδιοMSD Veterinary Manual: Η επιληψία στα μικρά ζώα, για κτηνιάτρους (2025, στα αγγλικά)

Οι συμβουλές είναι γενικές και δεν αντικαθιστούν τον κτηνίατρο ή τον εκπαιδευτή που βλέπει τον σκύλο σου από κοντά. Για επιθετικότητα ή θέματα υγείας, ξεκίνα από εκεί.