Οι 7 βασικές εντολές σκύλου: από το «κάτσε» ως το «δίπλα», χωρίς φωνές

Οι 7 βασικές εντολές σκύλου και η σειρά τους

Ο σκύλος σου δεν χρειάζεται είκοσι κόλπα. Με επτά εντολές περνάς τις περισσότερες δύσκολες στιγμές: την εξώπορτα που ανοίγει, τη διάβαση, το κόκαλο στο πεζοδρόμιο.

Η σειρά μετράει, γιατί οι πρώτες πατούν η μία στην άλλη: το «ξάπλα» ξεκινά συνήθως από το «κάτσε» και το «μείνε» στηρίζεται σε αυτά. Το «άσ' το» και το «δίπλα» έρχονται μετά, γιατί τα χρειάζεσαι κυρίως έξω, όπου θέλεις σκύλο που ήδη σε προσέχει. Μόνο το «έλα» δεν περιμένει τη σειρά του: ξεκινά από τις πρώτες μέρες, μέσα στο σπίτι.

Διάλεξε από την αρχή μία λέξη για κάθε εντολή: αν λες μια φορά «ξάπλα» και μια «ξάπλωσε», για τον σκύλο είναι δύο διαφορετικοί ήχοι. Πρόσεξε και όσες μοιάζουν στο αυτί, όπως το «κάτσε» με το «κάτω»· γι' αυτό για το ξάπλωμα προτίμησε το «ξάπλα».

Λιχουδιά, χέρι, λέξη: πώς χτίζεται μια εντολή

Οι περισσότερες εντολές χτίζονται σε τρία στάδια:

1. Η λιχουδιά οδηγεί. Κράτα μια μικρή λιχουδιά ανάμεσα στον αντίχειρα και τα δάχτυλα, κολλητά στη μύτη του, και κίνησε αργά το χέρι. Όπου πάει η μύτη, πάει και το σώμα. Μόλις φτάσει στη θέση, «ναι» και λιχουδιά.
2. Το χέρι γίνεται σήμα. Μετά από πέντε επιτυχίες στη σειρά, το χέρι που δείχνει μένει άδειο και η ανταμοιβή έρχεται από την τσέπη. Με τις μέρες η κίνηση μικραίνει, ώσπου μένει ένα σύντομο σήμα.
3. Η λέξη μπαίνει τελευταία. Όταν ακολουθεί σταθερά το σήμα, πες τη λέξη μία φορά, μέτρα ως το ένα και μετά δείξε το σήμα. Τη μέρα που θα κινηθεί με το άκουσμα της λέξης, δώσ' του την καλύτερη λιχουδιά της τσέπης σου.

Αυτή η σειρά, με τη λέξη λίγο πριν από το σήμα, έχει λόγο: ο σκύλος προσέχει πολύ το σώμα σου. Σε μια μελέτη του 2016 στο Animal Cognition, σκύλοι διάσωσης στο νερό, συνηθισμένοι να ανταποκρίνονται εξίσου σε λέξεις και σε χειρονομίες, ακολουθούσαν καλύτερα τις χειρονομίες από τις λέξεις, όταν δίνονταν χωριστά. Κι όταν χέρι και λέξη ζητούσαν διαφορετικά πράγματα, συνολικά προτιμούσαν το χέρι. Για να δεις αν ξέρει τη λέξη, κράτα λοιπόν τα χέρια ακίνητα.

Το «ναι» και το «ελεύθερα»

Το «ναι» σημαδεύει τη στιγμή που κάνει το σωστό, και αμέσως μετά έρχεται η λιχουδιά. Σε κοινή θέση του 2024, οι ευρωπαϊκές κτηνιατρικές ομοσπονδίες και η παγκόσμια ένωση κτηνιάτρων μικρών ζώων (WSAVA) σημειώνουν ότι η εκπαίδευση με ανταμοιβή θέλει καλό συγχρονισμό· γι' αυτό χρησιμοποιείται συχνά ένα σημάδι σαν το «ναι», για να μπερδεύεται και να απογοητεύεται λιγότερο το ζώο. Τη δουλειά του μπορεί να την κάνει και το κλίκερ της εφαρμογής.

Το «ελεύθερα» λέει ότι η εντολή τελείωσε. Χωρίς αυτό, ο σκύλος σηκώνεται όποτε θέλει, συνήθως μόλις καταπιεί τη λιχουδιά· με αυτό, το «κάτσε» σημαίνει «κάθεσαι ώσπου να σου πω».

Το όνομά του και το «κοίτα με»

Το όνομα είναι η πρώτη εντολή, κι ας μη μοιάζει: σημαίνει «άφησε ό,τι κάνεις και κοίτα με». Πες το μία φορά, χαρούμενα, όταν κοιτάζει αλλού αλλά δεν έχει χαθεί σε μια μυρωδιά. Μόλις γυρίσει το κεφάλι, «ναι» και λιχουδιά. Λίγες φορές τη μέρα, κάθε φορά σε άλλο δωμάτιο.

Για το «κοίτα με», άπλωσε στο πλάι το χέρι σου με μια λιχουδιά. Θα την κοιτάζει επίμονα· εσύ περιμένεις σιωπηλός. Μόλις γυρίσει το βλέμμα στο πρόσωπό σου, «ναι» και η λιχουδιά. Έτσι μαθαίνει ότι η λιχουδιά έρχεται όταν κοιτάζει εσένα, όχι εκείνη, και στο πεζοδρόμιο αυτό βοηθά πολύ όταν περνά ένας άλλος σκύλος. Σε σκύλο από τον δρόμο είναι το πρώτο σας μάθημα, μαζί με όσα γράφουμε για τις πρώτες μέρες μετά την υιοθεσία.

Πώς να μάθω στο σκύλο μου το «κάτσε»

Είναι η πιο εύκολη αρχή, γιατί ο σκύλος κάθεται ούτως ή άλλως συχνά.

1. Στάσου μπροστά του. Σε κουτάβι ή μικρόσωμο σκύλο γονάτισε, για να μη σηκώνεται στα πίσω πόδια.
2. Χέρι προς τα αυτιά. Με τη λιχουδιά στη μύτη του, φέρε αργά το χέρι λίγα εκατοστά πάνω από το κεφάλι του. Για να μη χάσει τη λιχουδιά από τα μάτια, θα γείρει πίσω και θα καθίσει.
3. «Ναι» τη στιγμή που ακουμπά. Η λιχουδιά φτάνει στο στόμα του όσο κάθεται ακόμα. Μετά «ελεύθερα» και ένα βήμα πίσω, για να σηκωθεί και να ξαναρχίσετε.
4. Άδειο χέρι και λέξη. Μετά από πέντε επιτυχίες, η ίδια κίνηση χωρίς λιχουδιά. Σιγά-σιγά μένει το σήμα, η παλάμη προς τα πάνω που ανεβαίνει μπροστά στο στήθος σου. Όταν το ακολουθεί σταθερά, «κάτσε» μία φορά, μικρή παύση, σήμα.

Αν δεν κάθεται

• Αν πηδάει ή σηκώνεται στα πίσω πόδια, το χέρι σου είναι ψηλά: κράτα τη λιχουδιά κολλητά στη μύτη.
• Αν κάνει πίσω αντί να κάτσει, δούλεψε με την πλάτη του σε μια γωνία του διαδρόμου.
• Αν τίποτα δεν πιάνει, πιάσε τη στιγμή: με λιχουδιές στην τσέπη, κάθε φορά που κάθεται μόνος του, «ναι» και λιχουδιά. Σύντομα θα κάθεται μπροστά σου σαν να ρωτά αν ισχύει ακόμα.

Η εντολή «ξάπλα»: τρεις τρόποι, αν ο πρώτος δεν πιάνει

Το ξάπλωμα θέλει περισσότερη υπομονή από το κάθισμα. Ξεκίνα σε ήσυχο δωμάτιο και πάνω σε χαλί: σε κρύο ή σκληρό πλακάκι πολλοί σκύλοι δεν ξαπλώνουν πρόθυμα.

1. Από το «κάτσε», ως το πάτωμα

Κατέβασε τη λιχουδιά ίσια κάτω, από τη μύτη του ως το πάτωμα, ανάμεσα στα μπροστινά του πόδια, και περίμενε: πρώτα σκύβει το κεφάλι, μετά κατεβαίνουν οι ώμοι. Μόλις ακουμπήσουν οι αγκώνες, «ναι» και η λιχουδιά εκεί, στο πάτωμα. Αν σηκώνεται, το χέρι σου πήγε πολύ γρήγορα ή πολύ μπροστά· για λίγες φορές, επιβράβευσε ήδη όταν χαμηλώνουν οι ώμοι.

2. Το τούνελ

Κάθισε στο πάτωμα με το ένα γόνατο λυγισμένο, σαν γέφυρα, και πέρνα αργά τη λιχουδιά από κάτω, προς την άλλη μεριά. Για να τη φτάσει, θα χαμηλώσει και συνήθως θα ξαπλώσει. Βοηθά στους μικρόσωμους και σε όσους πετάγονται όρθιοι.

3. Πιάσε τη στιγμή

Όταν ξαπλώνει μόνος του να ξεκουραστεί, πες σιγανά «ναι» και άφησε μια λιχουδιά ανάμεσα στα πόδια του. Μόλις αρχίσει να ξαπλώνει πιο συχνά κοντά σου, πρόσθεσε τη λέξη τη στιγμή που κατεβαίνει.

Το σήμα που μένει είναι η παλάμη που κατεβαίνει προς το πάτωμα. Κι αν ένας σκύλος που ξάπλωνε άνετα αρχίσει να κατεβαίνει με κόπο ή να κλαίει, μην επιμείνεις: μπορεί να πονάει, και πρώτα πρέπει να τον δει ο κτηνίατρος.

Πώς να μάθω στο σκύλο μου το «μείνε»

Το «μείνε» είναι ένα «κάτσε» ή ένα «ξάπλα» που κρατά ώσπου να ακούσει «ελεύθερα». Ο κανόνας που κάνει τη διαφορά: η λιχουδιά πηγαίνει σε εκείνον, εκεί που βρίσκεται. Αν τον φωνάξεις να έρθει να την πάρει, ανταμείβεις το σήκωμα.

1. Λίγα δευτερόλεπτα. Με τον σκύλο σε «κάτσε», πες «μείνε» μία φορά, με την παλάμη ανοιχτή σαν πινακίδα «στοπ». Μέτρα ως το δύο, «ναι», λιχουδιά, «ελεύθερα». Μετά ως το πέντε, ως το δέκα.
2. Ένα βήμα πίσω. Ένα βήμα και αμέσως επιστροφή, λιχουδιά μόλις φτάσεις δίπλα του. Μετά δύο βήματα, τρία, ένας μικρός κύκλος γύρω του.
3. Περισπασμοί. Δένεις το κορδόνι σου, αφήνεις ένα κλειδί να πέσει, ανοίγεις το ψυγείο, και για λίγο κατεβάζεις πάλι απόσταση και χρόνο.
4. Εκεί που δεν σε βλέπει. Βγαίνεις από το δωμάτιο για ένα δευτερόλεπτο. Είναι από τα πιο δύσκολα σκαλιά.
5. Νέα μέρη. Πλατύσκαλο, ασανσέρ, πεζοδρόμιο με το λουρί, ξανά από λίγα δευτερόλεπτα και κοντά του.

Αν σηκωθεί πριν από το «ελεύθερα», μην πεις «όχι» και μην τον βάλεις με το χέρι στη θέση. Ζήτα ξανά «κάτσε» και κατέβα ένα σκαλί: απλώς ανέβηκες πολύ γρήγορα.

Έλα, άσ' το, δίπλα: οι εντολές της βόλτας

Έλα

Η Σχολή Κτηνιατρικής του UC Davis προτείνει να ξεκινήσεις με βοηθό, που μένει με τον σκύλο όσο απομακρύνεσαι περίπου τρία μέτρα, με τις λιχουδιές κρυμμένες. Χαμήλωσε σε μια φιλική στάση και πες μία φορά το όνομά του και «έλα», καθαρά και χαρούμενα. Επιβράβευσε μόλις φανεί ότι έρχεται, και ποτέ μάλωμα όταν φτάνει, όσο κι αν άργησε. Αν δεν ξεκινήσει αμέσως, πήγαινε ήρεμα, χωρίς λιχουδιά, και φέρ' τον στο σημείο όπου τον φώναξες.

Ο στόχος, κατά την ίδια σχολή, είναι να καταλήγει καθισμένος στα πόδια σου και να σε αφήνει να πιάσεις το κολάρο του. Μην ακολουθούν κάθε «έλα» το λουρί και το τέλος της βόλτας, και έξω δούλεψε στην αρχή μόνο με μακρύ λουρί, μακριά από δρόμους.

Άσ' το

Μαθαίνει να αφήνει κάτι πριν το πιάσει. Η ανταμοιβή έρχεται πάντα από το άλλο χέρι, ποτέ με αυτό που άφησε:

1. Γροθιά. Μια λιχουδιά στη γροθιά σου, μπροστά στη μύτη του. Μόλις τραβήξει τη μύτη μακριά, «ναι» και ανταμοιβή.
2. Ανοιχτή παλάμη. Η λιχουδιά στην ανοιχτή παλάμη· αν πάει να την πάρει, απλώς κλείνεις το χέρι.
3. Πάτωμα. Η λιχουδιά κάτω, με το χέρι έτοιμο να τη σκεπάσει. Εδώ μπαίνει η λέξη.
4. Πέρασμα. Με το λουρί, περνάτε δίπλα από μια λιχουδιά στον διάδρομο, πρώτα από ένα μέτρο και σιγά-σιγά πιο κοντά.

Αν το έχει ήδη στο στόμα, πρότεινε ανταλλαγή με κάτι πιο νόστιμο και μην τον κυνηγήσεις. Κι αν υποψιάζεσαι ότι κατάπιε κόκαλο κοτόπουλου, φόλα ή κάτι άλλο επικίνδυνο, τηλεφώνησε αμέσως στον κτηνίατρο.

Δίπλα

Στην καθημερινή βόλτα φτάνει ένα χαλαρό λουρί· το «δίπλα» είναι για λίγα μέτρα, στο στενό πεζοδρόμιο ή ανάμεσα στους πάγκους της λαϊκής. Κράτα τον πάντα στην ίδια πλευρά και δίνε τις λιχουδιές ακριβώς δίπλα στο πόδι σου, για να μάθει ότι εκεί «πληρώνει». Όλο το πρόγραμμα είναι στον οδηγό για τον σκύλο που τραβάει το λουρί.

Στο σαλόνι το κάνει, έξω όχι: πώς γίνεται αξιόπιστη μια εντολή

Για τον σκύλο, μια εντολή δεν είναι μόνο η λέξη: μετράνε και το πού βρίσκεστε, πώς στέκεσαι και πόσο μακριά είσαι. Σε μια μελέτη του 2005 στο Applied Animal Behaviour Science, σκύλοι εκπαιδευμένοι να κάθονται και να έρχονται αξιόπιστα ανταποκρίνονταν χειρότερα όταν η εντολή ερχόταν από ηχογράφηση, ή από εκπαιδεύτρια περίπου δυόμισι μέτρα μακριά, μισοκρυμμένη πίσω από ένα παραβάν. Στο «κάτσε», η ανταπόκριση έπεφτε και όταν τους γύριζε την πλάτη από εκείνη την απόσταση.

Στο σπίτι, άλλαζε ένα-ένα όσα συνοδεύουν τη λέξη: «κάτσε» από τον καναπέ, από την κουζίνα, με την πλάτη γυρισμένη. Κι έξω ανέβαινε σκαλί-σκαλί, ζητώντας σε κάθε νέο μέρος λιγότερα:

• σαλόνι και κουζίνα, την ώρα που μαγειρεύεις·
• μπαλκόνι, πλατύσκαλο και ασανσέρ·
• είσοδος της πολυκατοικίας, όταν μπαινοβγαίνει κόσμος·
• ήσυχο πεζοδρόμιο νωρίς το πρωί·
• πάρκο, πλατεία και στο τέλος η λαϊκή.

Αν από πέντε προσπάθειες πετύχει τις τέσσερις με την πρώτη, προχώρα στο επόμενο σκαλί· αν χάσει τις περισσότερες, γύρνα ένα πίσω για λίγες μέρες.

Πόσο συχνά

Σε μια μελέτη του 2011 με 44 μπιγκλ εργαστηρίου, πάλι στο Applied Animal Behaviour Science, όσοι έκαναν ένα μάθημα τη μέρα έμαθαν μια άσκηση υπακοής καλύτερα από όσους έκαναν τρία στη σειρά, και τέσσερις εβδομάδες μετά τη θυμούνταν καλά όλοι. Προτίμησε λοιπόν ένα μάθημα και μετά διάλειμμα, και μην ανησυχείς αν χάσετε λίγες μέρες. Πώς στήνεις ένα μάθημα 5 λεπτών, θα το βρεις στον οδηγό εκπαίδευσης σκύλου για αρχάριους.

Όταν ο σκύλος δεν ακούει τις εντολές: «αν… τότε…»

Τα περισσότερα «δεν ακούει» λύνονται αν κάνεις για λίγο κάτι πιο εύκολο:

Κι αν μια εντολή δεν προχωρά για εβδομάδες, τράβηξε ένα βίντεο με το κινητό: συχνά φαίνεται ένα χέρι που κουνιέται χωρίς να το καταλαβαίνεις ή μια λιχουδιά που αργεί. Αν πάλι δεν βρεις τι φταίει, ένας εκπαιδευτής που δουλεύει με θετική ενίσχυση μπορεί να το δει από κοντά· τι να τον ρωτήσεις, θα το βρεις στις τιμές εκπαίδευσης σκύλου.

Για απόψε: πέντε λεπτά μάθημα πριν από το βραδινό του φαγητό, με το όνομά του και ένα «κάτσε». Από εκεί ξεκινούν όλες οι άλλες.

Συχνές ερωτήσεις

Με ποια σειρά μαθαίνει ο σκύλος τις βασικές εντολές;

Για τους περισσότερους σκύλους: όνομα, κάτσε, ξάπλα, μείνε, άσ' το και δίπλα, από τις πιο εύκολες ως όσες θα χρειαστείς κυρίως έξω. Το «έλα» ξεκινά από τις πρώτες μέρες, παράλληλα με τις άλλες.

Πόσες εντολές μπορώ να του μαθαίνω ταυτόχρονα;

Μία καινούργια τη φορά, εκτός από το «έλα». Όταν την κάνει σταθερά στο σπίτι, με τη λέξη και με άδειο χέρι, προχώρα στην επόμενη. Στο ίδιο μάθημα ανακάτευέ τη με δύο-τρεις που ξέρει ήδη, για να τελειώνετε με επιτυχίες.

Να λέω τις εντολές στα ελληνικά ή στα αγγλικά;

Όπως σε βολεύει: ο σκύλος μαθαίνει τον ήχο, όχι τη γλώσσα. Μετράει η λέξη να είναι σύντομη, να μη μοιάζει με άλλη εντολή ή με το όνομά του και να τη λένε όλοι στο σπίτι το ίδιο.

Πώς να μαλώσω τον σκύλο μου όταν δεν ακούει την εντολή;

Καλύτερα να μην τον μαλώσεις. Συνήθως δεν ακούει επειδή του ζήτησες κάτι δύσκολο για εκείνη τη στιγμή, οπότε κάν' το πιο εύκολο και επιβράβευσε την επιτυχία. Σε έρευνα με ερωτηματολόγιο σε 364 ιδιοκτήτες (Animal Welfare, 2004), όσο περισσότερα είχε μάθει ένας σκύλος με ανταμοιβές, τόσο πιο υπάκουο τον έκρινε ο άνθρωπός του· η τιμωρία δεν συνδεόταν με καλύτερη υπακοή, αλλά με περισσότερα προβλήματα συμπεριφοράς.

Πόση ώρα πρέπει να κρατά το «μείνε»;

Στην καθημερινότητα σπάνια χρειάζεσαι πάνω από ένα-δύο λεπτά: όσο ανοίγει μια πόρτα ή έρχεται το ασανσέρ. Τον χρόνο τον χτίζεις σιγά-σιγά, από λίγα δευτερόλεπτα, και πάντα τελειώνεις εσύ με «ελεύθερα».

Πηγές

• Animal Cognition: Μελέτη για το αν οι σκύλοι ακολουθούν τη χειρονομία ή τη λέξη, όταν χέρι και λέξη ζητούν διαφορετικά πράγματα (2016, στα αγγλικά)
• Applied Animal Behaviour Science: Μελέτη για το πώς η στάση, το βλέμμα και η απόσταση του ανθρώπου αλλάζουν την ανταπόκριση του σκύλου στις εντολές (2005, στα αγγλικά)
• Animal Welfare: Έρευνα σε 364 ιδιοκτήτες για τις μεθόδους εκπαίδευσης, την υπακοή και τα προβλήματα συμπεριφοράς (2004, στα αγγλικά)
• Applied Animal Behaviour Science: Μελέτη για το πόσο συχνά και πόσο μεγάλα μαθήματα βοηθούν τον σκύλο να μάθει (2011, στα αγγλικά)
• FVE, FECAVA, FEEVA και WSAVA: Κοινή θέση των κτηνιατρικών ομοσπονδιών για τις μεθόδους εκπαίδευσης και την ευζωία των ζώων (2024, στα αγγλικά)
• UC Davis, Σχολή Κτηνιατρικής: Πώς μαθαίνει ο σκύλος να έρχεται όταν τον φωνάζεις (2019, στα αγγλικά)

Οι συμβουλές είναι γενικές και δεν αντικαθιστούν τον κτηνίατρο ή τον εκπαιδευτή που βλέπει τον σκύλο σου από κοντά. Για επιθετικότητα ή θέματα υγείας, ξεκίνα από εκεί.