Θετική εκπαίδευση σκύλου: γιατί πιάνει και τι κάνεις αντί να μαλώνεις

Θετική εκπαίδευση σκύλου: τι σημαίνει στην πράξη

Ο σκύλος αφήνει το μπαλάκι μπροστά σου και εσύ το ξαναπετάς. Περιμένει με τα τέσσερα πόδια στο πάτωμα και ο επισκέπτης σκύβει να τον χαϊδέψει. Αυτή είναι η θετική εκπαίδευση σκύλου στην καθημερινότητα: κερδίζει όταν κάνει κάτι που σου αρέσει, κι έτσι το κάνει όλο και πιο συχνά.

Η AVSAB περιγράφει τα εργαλεία της μεθόδου: ένα σύνθημα με τη φωνή ή το χέρι για να ζητήσεις κάτι, ένα σήμα (λέξη ή κλίκερ) που σημαδεύει τη σωστή στιγμή, και μια ανταμοιβή που θέλει ο σκύλος, όπως λιχουδιά ή παιχνίδι. Σε κάθε μάθημα κάνεις τρία πράγματα:

• στήνεις την κατάσταση ώστε το σωστό να είναι εύκολο·
• ανταμείβεις τη στιγμή που γίνεται, όχι ένα λεπτό αργότερα·
• φροντίζεις το λάθος να μην του φέρνει τίποτα καλό.

Το τρίτο ξεχνιέται πιο συχνά. Αν κάθε φορά που ανεβαίνει στον καναπέ βρίσκει εκεί μαλακά μαξιλάρια και χάδι, καμία λιχουδιά στο στρωματάκι δεν θα τον κρατήσει κάτω.

Οι 4 τρόποι που μαθαίνει ο σκύλος, με απλά λόγια

Ό,τι κι αν κάνει ο σκύλος, αυτό που ακολουθεί ανήκει σε μία από τέσσερις περιπτώσεις: κερδίζει κάτι ευχάριστο, χάνει κάτι ευχάριστο, παθαίνει κάτι δυσάρεστο ή γλιτώνει από κάτι δυσάρεστο. Στην επιστήμη της μάθησης «θετικό» σημαίνει ότι κάτι προστίθεται και «αρνητικό» ότι κάτι αφαιρείται, όχι «καλό» και «κακό». Γι' αυτό υπάρχει και «θετική τιμωρία», που δεν έχει καμία σχέση με τη θετική εκπαίδευση.

Μια ανασκόπηση του 2017 στο περιοδικό Applied Animal Behaviour Science ονομάζει «μεθόδους με ανταμοιβή» όσες στηρίζονται κυρίως στις δύο πρώτες γραμμές και «μεθόδους με δυσάρεστα ερεθίσματα» (aversive) όσες στις δύο τελευταίες.

Ο σκύλος μαθαίνει και από τις τέσσερις, είτε το σχεδιάσεις είτε όχι. Όταν γαβγίζει στον ντελιβερά κι εκείνος σε λίγο φεύγει, ο σκύλος «γλιτώνει» από τον ξένο, άρα το γάβγισμα δούλεψε και έχει κάθε λόγο να το ξανακάνει. Γι' αυτό προσέχεις τι «πληρώνει» όλη τη μέρα· για το κουδούνι, δες τον οδηγό για το γάβγισμα σκύλου.

Γιατί δουλεύει η θετική εκπαίδευση: τι λέει η έρευνα

Η AVSAB συστήνει μόνο εκπαίδευση σκύλου με επιβράβευση. Στη θέση που δημοσίευσε το 2021 γράφει ότι οι μέθοδοι με ανταμοιβή έχουν βρεθεί πιο αποτελεσματικές από τις μεθόδους με δυσάρεστα ερεθίσματα και ότι χτίζουν δυνατό, θετικό δέσιμο ανάμεσα σε σκύλο και άνθρωπο. Τι βρήκαν οι μελέτες:

• Μια ανασκόπηση 17 μελετών, στο Journal of Veterinary Behavior το 2017, κατέληξε ότι οι μέθοδοι με δυσάρεστα ερεθίσματα μπορεί να βλάψουν τη σωματική και την ψυχική υγεία του σκύλου. Η τιμωρία μπορεί να «πιάσει», αλλά δεν βρέθηκαν στοιχεία ότι πιάνει καλύτερα από την ανταμοιβή· κάποια στοιχεία δείχνουν μάλιστα το αντίθετο.
• Σε μελέτη του 2020 στο Frontiers in Veterinary Science, 63 σκύλοι χωρίστηκαν σε τρεις ομάδες και έκαναν έως 150 λεπτά εκπαίδευσης σε πέντε μέρες. Όλοι είχαν προβλήματα στις βόλτες χωρίς λουρί, κυρίως κυνηγητό, και ο στόχος ήταν να γυρίζουν όταν τους φωνάζουν. Όσοι δούλεψαν με εκπαιδευτές που βασίζονταν κυρίως στην ανταμοιβή ανταποκρίνονταν πιο συχνά στο «έλα» και στο «κάτσε» από την πρώτη φορά, με λιγότερες εντολές, και πιο γρήγορα από την ομάδα με το ηλεκτρικό κολάρο. Και οι σκύλοι με το κολάρο δεν αγνοούσαν λιγότερες εντολές από τους άλλους.
• Σε μελέτη του 2020 στο PLOS ONE, με 92 σκύλους από επτά σχολές εκπαίδευσης, οι σκύλοι των σχολών με πολλές τιμωρίες είχαν στο μάθημα περισσότερα σημάδια άγχους, όπως γλείψιμο των χειλιών και χασμουρητό, ήταν πιο συχνά σε ένταση και λαχάνιαζαν περισσότερο από τους σκύλους των σχολών με ανταμοιβές. Το ίδιο ίσχυε και στις σχολές με λιγότερες τιμωρίες.

Γιατί πιάνει

Η ανταμοιβή λέει στον σκύλο τι να κάνει. Η τιμωρία του λέει στην καλύτερη περίπτωση τι να μην κάνει, και συχνά ούτε αυτό καθαρά: δεν ξέρει αν έφταιξε η πράξη, το σημείο ή το ότι ήσουν εσύ μπροστά.

Πού διαφωνούν και τι δεν ξέρουμε

Κατά την ανασκόπηση του Applied Animal Behaviour Science, οι μελέτες γενικά συνδέουν τις μεθόδους με δυσάρεστα ερεθίσματα με άγχος στο μάθημα, αυξημένη κορτιζόλη, φόβο και επιθετικότητα. Η ίδια ανασκόπηση σημειώνει όμως ότι πολλές μελέτες στηρίζονταν σε ερωτηματολόγια, συχνά αφορούσαν σκύλους αστυνομίας και εργαστηρίων και εξέταζαν κυρίως το ηλεκτρικό κολάρο.

Η ανασκόπηση των 17 μελετών βρήκε μικρά δείγματα και ελλιπή στοιχεία. Στη μελέτη του PLOS ONE οι ιδιοκτήτες διάλεξαν μόνοι τους σχολή, οπότε, όπως γράφουν οι ίδιοι οι ερευνητές, δεν αποδεικνύεται σχέση αιτίας και αποτελέσματος· και στη μελέτη του Frontiers η ομάδα της ανταμοιβής εκπαιδεύτηκε άλλη εποχή και χωρίς κλήρωση.

«Απόδειξη» με την αυστηρή έννοια δεν υπάρχει. Υπάρχουν όμως μελέτες με διαφορετικό σχεδιασμό, σε διαφορετικούς σκύλους, που δείχνουν προς την ίδια κατεύθυνση: με ανταμοιβή ο σκύλος μαθαίνει τουλάχιστον το ίδιο καλά, και ο φόβος έχει κόστος.

Ανταμοιβές: τι «πληρώνει» τον δικό σου σκύλο

Ανταμοιβή είναι ό,τι θέλει ο σκύλος εκείνη τη στιγμή, όχι ό,τι πιστεύεις εσύ ότι πρέπει να θέλει. Για να μη μαντεύεις, φτιάξε τη λίστα του δικού σου:

• Τεστ γεύσης: βάλε σε ένα πιάτο μια κροκέτα από το φαγητό του, ένα κομματάκι βραστό κοτόπουλο χωρίς αλάτι και μια έτοιμη λιχουδιά σκύλου. Δες ποιο παίρνει πρώτο, δυο-τρεις φορές, αλλάζοντας θέσεις.
• Τρία επίπεδα: κάτι απλό για το σαλόνι, κάτι καλύτερο για τη σκάλα της πολυκατοικίας, το αγαπημένο του για τον δρόμο.
• Ό,τι δεν τρώγεται: σχοινί, κυνηγητό στον διάδρομο, μύρισμα στην κολόνα, η πόρτα που ανοίγει. Είναι οι ανταμοιβές της ζωής: «κάτσε» και βγαίνετε, «έλα» και ξαναπάει να μυρίσει.

Αν έχει ευαίσθητο στομάχι, ειδική διατροφή ή κιλά παραπάνω, ρώτα πρώτα τον κτηνίατρο τι μπορεί να τρώει.

Ανταμοιβή, όχι δωροδοκία

Η λιχουδιά έρχεται μετά τη σωστή κίνηση. Αν τη δείχνεις πριν για να σε ακούσει, ο σκύλος μαθαίνει να ελέγχει πρώτα το χέρι σου. Στην αρχή είναι εντάξει να τον οδηγείς με τη λιχουδιά στο χέρι· μετά τη βγάζεις από τη μέση:

1. Άδειο χέρι. Ίδια κίνηση χωρίς λιχουδιά· τη δίνεις από την τσέπη μόλις γίνει το σωστό.
2. Όχι κάθε φορά. Όταν πετυχαίνει σχεδόν πάντα, πληρώνεις τις καλύτερες προσπάθειες και κάποιες άλλες στην τύχη.
3. Η ζωή πληρώνει. Βόλτα, παιχνίδι και μύρισμα παίρνουν όλο και πιο συχνά τη θέση της λιχουδιάς.

Σε νέο μέρος ή με περισσότερους περισπασμούς, γυρνάς για λίγο στη λιχουδιά σε κάθε επιτυχία: πληρωμή ανάλογη με τη δυσκολία.

Πώς να μαλώσω τον σκύλο μου; Τι κάνεις αντί για μάλωμα

Όταν ο σκύλος κάνει ζημιά, το μάλωμα βγαίνει σχεδόν αυθόρμητα. Η AVSAB όμως βάζει τις φωνές, το αυστηρό κοίταγμα, το ψεκαστήρι και το κουτάκι που κουδουνίζει στα μέσα εκφοβισμού που δεν πρέπει να χρησιμοποιεί ένας εκπαιδευτής, μαζί με τα τραντάγματα του λουριού και τα κολάρα που πονάνε.

Αν θυμάσαι ένα μόνο πράγμα: πριν σκεφτείς πώς θα σταματήσεις κάτι, αποφάσισε τι θέλεις να κάνει ο σκύλος στη θέση του. Μετά:

1. Πρόλαβε. Κλειστή πόρτα στην κουζίνα, παπούτσια στην παπουτσοθήκη, λουρί όταν έρχεται επίσκεψη. Κάθε φορά που το λάθος του βγαίνει, δυναμώνει.
2. Διέκοψε ήρεμα. Ένα χαρούμενο «εδώ!» ή το όνομά του, και απομακρύνσου από τη ζημιά. Όταν έρθει, λιχουδιά.
3. Δείξε τι να κάνει. Κάτι που επιτρέπεται και δεν χωράει μαζί με το λάθος: δεν γίνεται να κάθεται και να πηδάει ταυτόχρονα.
4. Ψάξε την αιτία. Βαρεμάρα, λίγη κίνηση, φόβος ή πόνος. Αν η συμπεριφορά εμφανίστηκε ξαφνικά, πρώτα κτηνίατρος.

Αντί να μαλώσεις, κάνε αυτό

Για το τράβηγμα στη βόλτα υπάρχει ξεχωριστό πρόγραμμα: πώς μαθαίνει ο σκύλος να περπατά δίπλα σου.

Κι αν τον βρεις μετά τη ζημιά;

Το μαξιλάρι είναι κομμάτια και ο σκύλος σε κοιτάζει με αυτιά κατεβασμένα, σαν να ξέρει ότι έφταιξε. Μια μελέτη του 2009 στο περιοδικό Behavioural Processes βρήκε κάτι άλλο: σε δοκιμές με 14 σκύλους, το «ένοχο βλέμμα» δεν εξαρτιόταν από το αν ο σκύλος είχε φάει τη λιχουδιά που του είχαν απαγορεύσει. Εμφανιζόταν πιο συχνά όταν ο άνθρωπος τον μάλωνε, και πιο έντονα όταν δεν είχε φταίξει. Κατά την ερευνήτρια, είναι αντίδραση στη στάση του ανθρώπου, όχι επίγνωση του λάθους.

Μάζεψε χωρίς κουβέντα και σκέψου πώς θα το προλάβεις αύριο.

Όρια και «όχι» χωρίς φωνές

Θετική εκπαίδευση δεν σημαίνει σπίτι χωρίς κανόνες. Σημαίνει λίγους κανόνες, καθαρούς και ίδιους για όλους: αν ο καναπές επιτρέπεται μόνο με πρόσκληση, αυτό ισχύει και όταν τον προσέχει η γιαγιά.

Ένα σήμα διακοπής που δεν τρομάζει

Διάλεξε μια λέξη, π.χ. «εδώ!». Όσο ο σκύλος είναι ήρεμος, τη λες και αμέσως δίνεις λιχουδιά, λίγες φορές σε κάθε μάθημα, για αρκετές μέρες. Όταν αρχίσει να γυρίζει μόλις την ακούει, τη χρησιμοποιείς «στα αληθινά»: χώνει τη μύτη στις σακούλες με τα ψώνια, λες «εδώ!», έρχεται, πληρώνεται και του δίνεις κάτι άλλο να κάνει.

«Όχι» ή «άσ' το»;

Το «όχι» δεν απαγορεύεται, αρκεί να μην είναι απειλή: ήρεμα, μία φορά, και αμέσως μετά κάτι που μπορεί να κάνει. Πιο χρήσιμες όμως είναι οι λέξεις που του λένε τι να κάνει, όπως το «έλα» και το «άσ' το», που θα βρεις βήμα-βήμα στον οδηγό για τις βασικές εντολές σκύλου.

Μια σύντομη παύση

Όταν το παιχνίδι ξεφεύγει και τα δόντια πιάνουν χέρι ή μανίκι, αφήνεις το σχοινί και βγαίνεις από το δωμάτιο για λίγα δευτερόλεπτα. Είναι η «αρνητική τιμωρία» του πίνακα: δεν πονά, δεν τρομάζει, απλώς το λάθος κοστίζει λίγο παιχνίδι. Το κλείσιμο στο μπαλκόνι για ώρα δεν είναι παύση, είναι τιμωρία.

Κι όταν κινδυνεύει, αν ορμά στον δρόμο ή πάει να καταπιεί ένα κόκαλο από το πεζοδρόμιο, τον κρατάς ή τον σηκώνεις: αυτό είναι προστασία, όχι εκπαίδευση. Η εκπαίδευση έρχεται μετά, στα ήσυχα.

Μύθοι για τη θετική εκπαίδευση σκύλων

«Θα κακομάθει»

Συχνά ο σκύλος που «κάνει ό,τι θέλει» έχει πάρει ανταμοιβές για τα λάθος πράγματα: χάδι όταν πηδά, κουβέντα όταν γαβγίζει, μεζέ όταν ζητιανεύει. Στη θετική εκπαίδευση διαλέγεις εσύ τι πληρώνεται.

«Πρέπει να του δείξεις ποιος είναι ο αρχηγός»

Η AVSAB θεωρεί ξεπερασμένες τις θεωρίες της «κυριαρχίας» και του «αρχηγού της αγέλης», και αν ένας εκπαιδευτής τις επικαλείται, συστήνει να ψάξεις άλλον. Ο σκύλος που ορμά πρώτος στην πόρτα δεν διεκδικεί θρόνο· θέλει βόλτα, και δεν έμαθε ακόμα ότι η πόρτα ανοίγει πιο γρήγορα όταν κάθεται.

«Τα μεγαλόσωμα και τα πεισματάρικα θέλουν σκληρό χέρι»

Η AVSAB συστήνει ανταμοιβές για κάθε εκπαίδευση σκύλου, ακόμα και για τα προβλήματα συμπεριφοράς. Στη μελέτη του Frontiers οι σκύλοι είχαν δύσκολα προβλήματα, κυρίως κυνηγητό χωρίς λουρί, και η ομάδα της ανταμοιβής τα πήγε καλύτερα στο «έλα». Αυτό που λέμε «πείσμα» συχνά είναι ανταμοιβή που δεν αξίζει όσο ο περισπασμός, ή κάτι ακόμα δύσκολο για εκείνο το μέρος.

«Η τιμωρία πιάνει πιο γρήγορα»

Μια φωνή σταματά τον σκύλο αμέσως, και αυτό μοιάζει με αποτέλεσμα. Η ανασκόπηση των 17 μελετών δεν βρήκε στοιχεία ότι η τιμωρία είναι πιο αποτελεσματική, και η AVSAB σημειώνει ότι έρευνες με ερωτηματολόγια συνδέουν τις μεθόδους με τιμωρία με προβλήματα συμπεριφοράς που κρατούν, ανάμεσά τους και επιθετικότητα προς ανθρώπους και σκύλους.

«Θα παχύνει»

Μόνο αν οι λιχουδιές έρχονται επιπλέον. Κόψε τες μικρές, όσο ένα μπιζέλι, αφαίρεσέ τες από το φαγητό της μέρας και στο σπίτι δούλευε με κροκέτες από τη μερίδα του.

Θετικός εκπαιδευτής σκύλων: πώς τον ξεχωρίζεις

Τη λέξη «θετική» τη βλέπεις πια σε πολλές σελίδες εκπαιδευτών. Μια ερώτηση λέει περισσότερα: «Τι κάνετε όταν ο σκύλος δεν κάνει αυτό που του ζητάτε;».

• «Κάνω το ζητούμενο πιο εύκολο, αλλάζω την ανταμοιβή ή την απόσταση»: είσαι σε καλό δρόμο.
• «Μια μικρή διόρθωση», «ένα τράβηγμα στο λουρί», «ένα δυνατό όχι για να καταλάβει»: η μέθοδος δεν είναι θετική.

Πρόσεξε και το λεξιλόγιο. «Ισορροπημένη» (balanced) εκπαίδευση σημαίνει ανταμοιβές μαζί με τιμωρίες, και το «είναι μόνο δόνηση, για επικοινωνία» αφορά ηλεκτρονικό κολάρο.

Αν γίνεται, κάθισε σε ένα μάθημα και κοίτα τους σκύλους περισσότερο από τον εκπαιδευτή. Γυρίζουν το σώμα τους αλλού, μαζεύονται χαμηλά, χασμουριούνται ή γλείφουν τα χείλη τους; Στη μελέτη του PLOS ONE, αυτά τα σημάδια άγχους ήταν πιο συχνά στις σχολές με πολλές τιμωρίες παρά σε εκείνες με ανταμοιβές. Σε ένα καλό μάθημα οι σκύλοι πλησιάζουν πρόθυμα και δουλεύουν με χαλαρό λουρί.

Τι άλλο ρωτάς πριν κλείσεις μαθήματα, το έχει ο οδηγός για τις τιμές εκπαίδευσης σκύλου.

Πότε χρειάζεσαι κτηνίατρο ή ειδικό

Αν η συμπεριφορά άλλαξε ξαφνικά, αν ο σκύλος δείχνει πόνο ή γρυλίζει όταν τον αγγίζεις, ξεκίνα από τον κτηνίατρο. Για έντονο φόβο ή επιθετικότητα, ζήτα κτηνίατρο με ειδίκευση στη συμπεριφορά ή πιστοποιημένο εκπαιδευτή που δουλεύει μόνο με ανταμοιβές.

Κι αν θέλεις να ξεκινήσεις σήμερα, το κουίζ της αρχικής σου δείχνει ένα παράδειγμα προγράμματος για την ηλικία και τον στόχο σου, με μαθήματα 5–10 λεπτών πάνω στις ίδιες αρχές.

Συχνές ερωτήσεις

Τι είναι η «ισορροπημένη» (balanced) εκπαίδευση σκύλου;

Είναι εκπαίδευση που συνδυάζει ανταμοιβές με τιμωρίες, όπως τραντάγματα του λουριού ή ηλεκτρονικό κολάρο, άρα δεν είναι θετική εκπαίδευση. Κατά την AVSAB, οι σκύλοι που εκπαιδεύτηκαν έτσι είχαν χαμηλότερη υπακοή από όσους εκπαιδεύτηκαν μόνο με ανταμοιβές, αν και καλύτερη από όσους μόνο με τιμωρίες.

Υπάρχει καθόλου τιμωρία στη θετική εκπαίδευση;

Μόνο με τη μορφή μιας σύντομης παύσης: όταν ο σκύλος κάνει κάτι που δεν θέλεις, χάνει για λίγο το παιχνίδι ή την προσοχή σου. Φωνές, χτυπήματα, τραντάγματα, ψεκαστήρι και κολάρα που πονάνε δεν έχουν θέση.

Τιμωρία κουταβιού: τι κάνω όταν το πιάσω πάνω στη ζημιά;

Χωρίς τιμωρία: διέκοψέ το ήρεμα, με το όνομά του ή ένα χαρούμενο «εδώ!», και απομάκρυνέ το από τη ζημιά. Δώσε του ένα μασητικό ή ένα παιχνίδι και επιβράβευσε μόλις το πιάσει. Μετά κλείσε την πρόσβαση εκεί, όσο μαθαίνει.

Αρκεί να αγνοώ τον σκύλο όταν κάνει κάτι λάθος;

Βοηθά όταν θέλει την προσοχή σου, όπως όταν πηδά πάνω σου ή γαβγίζει για να ασχοληθείς μαζί του, αρκεί να του δίνεις προσοχή μόλις ηρεμήσει. Αν η ίδια η πράξη τον ευχαριστεί, όπως το μάσημα ενός παπουτσιού ή το φαγητό από τον πάγκο, το να κάνεις πως δεν βλέπεις δεν αλλάζει τίποτα.

Πηγές

• Journal of Veterinary Behavior: Ανασκόπηση 17 μελετών για τις επιπτώσεις των μεθόδων με δυσάρεστα ερεθίσματα στον σκύλο (2017, στα αγγλικά)
• Applied Animal Behaviour Science: Ανασκόπηση για το αν οι μέθοδοι με δυσάρεστα ερεθίσματα βλάπτουν την ευζωία του σκύλου, και τα όρια της έρευνας (2017, στα αγγλικά)
• Frontiers in Veterinary Science: Μελέτη σε 63 σκύλους για την εκπαίδευση με ηλεκτρικό κολάρο και με ανταμοιβή (2020, στα αγγλικά)
• PLOS ONE: Μελέτη σε 92 σκύλους για το άγχος στο μάθημα ανάλογα με τη μέθοδο εκπαίδευσης (2020, στα αγγλικά)
• Behavioural Processes: Μελέτη για το «ένοχο βλέμμα» του σκύλου (2009, στα αγγλικά)
• AVSAB: Θέση για τις μεθόδους εκπαίδευσης σκύλων (2021, στα αγγλικά)

Οι συμβουλές είναι γενικές και δεν αντικαθιστούν τον κτηνίατρο ή τον εκπαιδευτή που βλέπει τον σκύλο σου από κοντά. Για επιθετικότητα ή θέματα υγείας, ξεκίνα από εκεί.